آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)

• آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) چیست؟
• انواع آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)
• SMA نوع 1
• SMA  نوع 2
• SMA نوع 3
• SMA نوع 4
• علائم SMA چیست؟
• علت SMA چیست؟
• آیا SMA ارثی است؟
• SMA  چگونه تشخیص داده می‌شود؟
• غربالگری SMA چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟
• ناقل خاموش SMA چیست؟
• آیا SMA درمان دارد؟
• تشخیص پیش از تولد SMA
• آیا می‌توان از تولد کودک مبتلا به SMA پیشگیری کرد؟
• اگر یکی از زوجین ناقل SMA باشد چه باید کرد؟
• بهترین زمان برای غربالگری SMA
• آیا ناقل SMA بودن به معنی ابتلا به بیماری است؟
• بیماران SMA چند سال عمر میکنند؟
• یکی از خویشاوندان من مبتلا به SMA است. آیا احتمال ابتلای فرزند من به این بیماری وجود دارد؟
• اگر هر دو والد ناقل SMA باشند، احتمال ابتلای فرزند چقدر است؟
• آیا دو نسخه SMN1 یعنی فرد ناقل SMA نیست؟

 

آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) یک بیماری ژنتیکی است که می‌تواند باعث ضعف و تحلیل رفتن عضلات شود و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است. تشخیص به‌موقع SMA اهمیت زیادی دارد، زیرا امروزه روش‌های درمانی مؤثری برای کنترل بیماری وجود دارد و شناسایی ناقلان نیز می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های مربوط به بارداری و پیشگیری از تولد کودک مبتلا کمک‌کننده باشد.

در این مقاله با علائم و انواع SMA، نحوه تشخیص و آزمایش ژنتیک، روش‌های درمان و همچنین اهمیت غربالگری ناقلی این بیماری آشنا می‌شوید.

آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) چیست؟

آتروفی عضلانی نخاعی یا SMA یک بیماری ژنتیکی است که باعث ضعف و تحلیل رفتن تدریجی عضلات می‌شود. این بیماری به دلیل اختلال در عملکرد نورون‌های حرکتی در نخاع ایجاد می‌شود؛ نورون‌هایی که پیام‌های عصبی لازم برای حرکت عضلات را منتقل می‌کنند.

در بیشتر موارد، SMA به دلیل تغییرات بیماری‌زا در ژن SMN1 ایجاد می‌شود. این ژن برای تولید پروتئینی ضروری است که به حفظ و عملکرد نورون‌های حرکتی کمک می‌کند. کاهش این پروتئین باعث آسیب تدریجی نورون‌های حرکتی و در نتیجه ضعف عضلات می‌شود.

شدت بیماری SMA در افراد مختلف متفاوت است و می‌تواند از ضعف خفیف عضلات تا مشکلات جدی در حرکت و تنفس متغیر باشد. زمان شروع علائم نیز متفاوت است و برخی انواع بیماری از دوران نوزادی و برخی دیگر در کودکی یا بزرگسالی بروز می‌کنند.

SMA یک بیماری ارثی اتوزومال مغلوب است؛ یعنی برای ابتلا به بیماری، فرد معمولاً باید یک نسخه معیوب از ژن SMN1 را از هر دو والد دریافت کرده باشد.

انواع آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)

بیماری SMA بر اساس سن شروع علائم و شدت ضعف عضلات به چند نوع اصلی تقسیم می‌شود. چهار نوع اصلی SMA شامل موارد زیر است:

SMA نوع 1

شدیدترین نوع SMA است و معمولاً علائم آن در چند ماه اول زندگی ظاهر می‌شود. نوزادان مبتلا معمولاً دچار ضعف شدید عضلات و مشکلات حرکتی هستند و ممکن است در بلع و تنفس نیز مشکل داشته باشند.

SMA  نوع 2

علائم این نوع معمولاً در دوران نوزادی یا اوایل کودکی شروع می‌شود. کودکان مبتلا معمولاً می‌توانند بدون کمک بنشینند، اما اغلب در ایستادن و راه رفتن مشکل دارند.

SMA نوع 3

این نوع معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی شروع می‌شود و شدت آن نسبت به انواع 1 و 2 کمتر است. فرد ممکن است ابتدا بتواند به‌طور مستقل راه برود، اما با پیشرفت بیماری ضعف عضلات می‌تواند حرکت و فعالیت‌های روزمره را دشوار کند.

SMA نوع 4

نوع 4 معمولاً در بزرگسالی شروع می‌شود و اغلب خفیف‌ترین شکل SMA است. ضعف عضلات معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شود و عملکرد حرکتی فرد ممکن است برای مدت طولانی حفظ شود.

شدت و روند بیماری در هر فرد می‌تواند متفاوت باشد و این دسته‌بندی بیشتر بر اساس سن شروع علائم و توانایی‌های حرکتی انجام می‌شود. تشخیص دقیق نوع بیماری توسط پزشک و بر اساس علائم، سن شروع و آزمایش‌های لازم انجام می‌شود.

علائم SMA چیست؟

مهم‌ترین ویژگی SMA، ضعف و تحلیل رفتن تدریجی عضلات است. علائم بیماری بسته به نوع SMA و سن شروع آن متفاوت است، اما می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• ضعف عضلات، به‌ویژه در عضلات نزدیک به تنه
• تأخیر در مهارت‌های حرکتی در کودکان
• مشکل در نشستن، ایستادن یا راه رفتن
• لرزش دست‌ها
• کاهش تون عضلانی یا شلی عضلات
• مشکل در بلع یا تغذیه در انواع شدیدتر
• مشکلات تنفسی، به‌خصوص در انواع شدید بیماری

در برخی افراد، علائم از دوران نوزادی شروع می‌شود و در برخی دیگر ممکن است تا دوران کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی ظاهر نشود. اگر کودک در کسب مهارت‌های حرکتی متناسب با سن خود تأخیر دارد یا ضعف عضلانی غیرطبیعی در او دیده می‌شود، بررسی پزشکی و در صورت نیاز آزمایش ژنتیک می‌تواند به تشخیص علت کمک کند.

علت SMA چیست؟

SMA یک بیماری ژنتیکی است که در بیشتر موارد به دلیل تغییرات بیماری‌زا در ژن SMN1 ایجاد می‌شود. این ژن مسئول تولید پروتئینی است که برای بقا و عملکرد طبیعی نورون‌های حرکتی ضروری است.

در بیشتر افراد مبتلا، هر دو نسخه ژن SMN1 دچار تغییرات بیماری‌زا هستند. در نتیجه، مقدار پروتئین SMN کاهش پیدا می‌کند و نورون‌های حرکتی به‌تدریج آسیب می‌بینند. این موضوع باعث ضعف و تحلیل رفتن عضلات می‌شود.

ژن دیگری به نام SMN2 نیز در بدن وجود دارد که می‌تواند مقداری از پروتئین SMN را تولید کند. تعداد نسخه‌های SMN2 در افراد مختلف متفاوت است و معمولاً هرچه تعداد نسخه‌های SMN2 بیشتر باشد، شدت بیماری کمتر است؛ با این حال، تعداد نسخه‌های SMN2 به تنهایی نمی‌تواند شدت بیماری را به‌طور قطعی پیش‌بینی کند.

آیا SMA ارثی است؟

بله. SMA معمولاً به صورت اتوزومال مغلوب به ارث می‌رسد. یعنی فرد مبتلا معمولاً یک نسخه تغییر‌یافته از ژن SMN1 را از هر یک از والدین خود دریافت کرده است. والدین این افراد معمولاً ناقل SMA هستند و خودشان علائم بیماری ندارند.

SMA  چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص SMA بر اساس علائم، معاینه پزشکی و آزمایش‌ ژنتیک انجام می‌شود. از آنجا که علائم SMA ممکن است با برخی بیماری‌های عصبی و عضلانی دیگر شباهت داشته باشد، آزمایش ژنتیک نقش مهمی در تأیید تشخیص دارد.

در بیشتر موارد، اولین آزمایش ژنتیک، بررسی تعداد نسخه‌های ژن SMN1 است. در افراد مبتلا به SMA معمولاً هر دو نسخه ژن SMN1 دچار حذف یا تغییر بیماری‌زا هستند.

در صورت تأیید بیماری، ممکن است تعداد نسخه‌های ژن SMN2 نیز بررسی شود. تعداد نسخه‌های SMN2 می‌تواند به پزشک در ارزیابی شدت احتمالی بیماری و انتخاب روش درمان کمک کند، اما به تنهایی نمی‌تواند شدت بیماری را به‌طور دقیق پیش‌بینی کند.

در برخی موارد که با بررسی SMN1 علت بیماری مشخص نمی شود، ممکن است آزمایش‌های ژنتیک تکمیلی برای بررسی تغییرات دیگر در این ژن یا سایر ژن‌ها نیاز باشد.

قابل ذکر است که تیم پارس ژنوم سابقه انجام مطالعات گسترده در زمینه SMA را دارد. در یکی از مطالعات منتشرشده توسط این مجموعه، یک گروه بزرگ از بیماران مبتلا به SMA در ایران بررسی و ویژگی‌های ژنتیکی و بالینی آن‌ها گزارش شده است. این مطالعه از جمله مطالعات مهم انجام ‌شده در زمینه SMA در ایران و خاورمیانه محسوب می‌شود.

غربالگری SMA چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟

غربالگری SMA با هدف شناسایی افرادی انجام می‌شود که ناقل این بیماری هستند اما خودشان علائمی ندارند. شناسایی ناقل بودن می‌تواند به زوج‌ها کمک کند تا در مورد بارداری و گزینه‌های تشخیصی پیش از تولد تصمیم آگاهانه‌تری بگیرند.

غربالگری ناقلی SMA بهتر است پیش از بارداری انجام شود، اما در دوران بارداری نیز می‌توان آن را انجام داد. بر اساس توصیه‌های انجمن متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، غربالگری ناقلی SMA به همه ی افرادی که قصد بارداری دارند و همچنین زنان باردار توصیه می شود.

آزمایش ناقلی SMA معمولاً با بررسی تعداد نسخه‌های ژن SMN1 انجام می‌شود. با این حال، نتیجه این آزمایش باید با توجه به روش آزمایش و سایر عوامل ژنتیکی تفسیر شود.

ناقل خاموش SMA چیست؟

در برخی افراد، هر دو نسخه ژن SMN1 روی یک کروموزوم قرار دارند و کروموزوم دیگر فاقد نسخه SMN1 است. به این حالت «0+2» گفته می‌شود. این افراد ناقل SMA هستند، اما در آزمایش معمول که فقط تعداد نسخه‌های SMN1 را بررسی می‌کند، ممکن است دو نسخه SMN1 داشته باشند و ناقل بودن آن‌ها تشخیص داده نشود. به این افراد ناقل خاموش (Silent carrier) گفته می‌شود.

به همین دلیل، بررسی ناقل خاموش می‌تواند دقت غربالگری ناقلی SMA را افزایش دهد، به‌ویژه در زوج‌هایی که قصد بارداری دارند.

در پارس ژنوم، علاوه بر بررسی تعداد نسخه‌های SMN1، امکان بررسی ناقل خاموش نیز در فرایند غربالگری ناقلی SMA وجود دارد. این روش می‌تواند به شناسایی بخشی از افرادی که با آزمایش معمول copy number  ممکن است ناقل بودنشان مشخص نشود، کمک کند.

قابل ذکر است که بررسی و شناسایی ناقلان خاموش SMA با استفاده از این روش، برای اولین بار در ایران توسط تیم پارس ژنوم انجام شده و نتایج آن در قالب یک مقاله علمی منتشر شده است.

آیا SMA درمان دارد؟

در حال حاضر درمانی که بتواند SMA را به‌طور کامل از بین ببرد وجود ندارد، اما درمان‌های مؤثری برای کاهش پیشرفت بیماری و حفظ عملکرد حرکتی وجود دارد. هرچه درمان زودتر شروع شود، معمولاً نتیجه بهتری خواهد داشت.

مهم‌ترین درمان‌های مورد استفاده برای SMA موارد زیر هستند:

• نوسینرسن (Spinraza)
• ریسدیپلام (Evrysdi)
• ژن‌درمانی با اوناسمنوژن ابه‌پارواوِک (Onasemnogene abeparvovec)

انتخاب روش درمان به عواملی مانند سن بیمار، نوع و شدت بیماری، وضعیت حرکتی و شرایط پزشکی فرد بستگی دارد. علاوه بر درمان‌های اختصاصی، مراقبت‌های حمایتی مانند فیزیوتراپی، حمایت تغذیه‌ای و درمان مشکلات تنفسی نیز بخش مهمی از مدیریت SMA هستند.

نکته مهم این است که درمان SMA هرچه زودتر آغاز شود، می‌تواند تأثیر بیشتری در حفظ نورون‌های حرکتی و عملکرد عضلات داشته باشد. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام بیماری و در برخی موارد شناسایی آن پیش از بروز علائم اهمیت زیادی دارد.

تشخیص پیش از تولد SMA

اگر مشخص شود هر دو والد ناقل SMA هستند، در هر بارداری احتمال ابتلای جنین به SMA وجود دارد. در این شرایط، می‌توان با انجام آزمایش‌های تشخیصی در دوران بارداری وضعیت ژنتیکی جنین را بررسی کرد.

برای تشخیص SMA در دوران بارداری، معمولاً از یکی از دو روش زیر استفاده می‌شود:

• نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) که معمولاً بین هفته‌های 10 تا 13 بارداری انجام می‌شود.
• آمنیوسنتز که معمولاً از حدود هفته 15 بارداری به بعد انجام می‌شود.

نمونه به‌دست‌آمده از جنین برای بررسی ژنتیکی و مشخص کردن وضعیت ژن SMN1 مورد آزمایش قرار می‌گیرد.

اگر زوجی ناقل SMA باشد، بهتر است پیش از بارداری یا در ابتدای بارداری با متخصص ژنتیک مشورت کند تا مناسب‌ترین روش تشخیصی و زمان انجام آن مشخص شود.

 

آیا می‌توان از تولد کودک مبتلا به SMA پیشگیری کرد؟

اگر هر دو والد ناقل SMA باشند، می‌توان پیش از بارداری یا در دوران بارداری درباره گزینه‌های مختلف با متخصص ژنتیک مشورت کرد.

یکی از این گزینه‌ها IVF همراه با آزمایش ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT-M) است. در این روش، جنین‌های حاصل از IVF از نظر تغییر ژنتیکی مرتبط با SMA بررسی می‌شوند و جنین‌هایی که برای انتقال مناسب هستند، با نظر پزشک و بر اساس نتیجه آزمایش انتخاب می‌شوند. گزینه دیگر، تشخیص پیش از تولد است که با نمونه‌برداری از پرزهای جفتی یا آمنیوسنتز انجام می‌شود و وضعیت ژنتیکی جنین را مشخص می‌کند.

انتخاب بین این روش‌ها به شرایط زوج، سابقه خانوادگی، زمان مراجعه و نظر متخصص ژنتیک و پزشک بستگی دارد.

اگر یکی از زوجین ناقل SMA باشد چه باید کرد؟

اگر آزمایش نشان دهد که یکی از زوجین ناقل SMA است، باید نفر دیگر نیز برای ناقل بودن بررسی شود.

اگر آزمایش نفر دوم ناقل بودن را رد کند، احتمال تولد کودک مبتلا به SMA بسیار پایین است، اما این احتمال به‌طور کامل صفر نیست؛ زیرا آزمایش‌های تعیین ناقلی محدودیت‌هایی دارند و ممکن است برخی ناقلان خاموش را شناسایی نکنند. اگر مشخص شود هر دو نفر ناقل هستند، در هر بارداری احتمال ابتلای جنین به SMA وجود دارد و مشاوره ژنتیک برای بررسی گزینه‌های تشخیصی و پیشگیری توصیه می‌شود.

بهتر است این بررسی‌ها ترجیحاً قبل از بارداری انجام شوند تا زوج فرصت کافی برای بررسی گزینه‌های موجود داشته باشند.

بهترین زمان برای غربالگری SMA

بهترین زمان غربالگری ناقلی  SMA، پیش از بارداری است. انجام آزمایش در این زمان به زوج‌ها فرصت می‌دهد تا در صورت شناسایی ناقل بودن هر دو نفر، با کمک متخصص ژنتیک درباره گزینه‌های موجود برای بارداری تصمیم بگیرند.

با این حال، اگر آزمایش پیش از بارداری انجام نشده باشد، می‌توان غربالگری ناقلی را در دوران بارداری نیز انجام داد.

در صورت مشخص شدن ناقل بودن هر دو والد، بهتر است مشاوره ژنتیک در سریع‌ترین زمان انجام شود تا در صورت نیاز، امکان استفاده از روش‌هایی مانند تشخیص پیش از تولد یا IVF همراه با PGT-M بررسی شود.

آیا ناقل SMA بودن به معنی ابتلا به بیماری است؟

خیر. افراد ناقل معمولاً علائم SMA ندارند. ناقل بودن یعنی فرد یک نسخه تغییر‌یافته از ژن SMN1 را دارد و می‌تواند آن را به فرزند خود منتقل کند.

بیماران SMA چند سال عمر میکنند؟

بر اساس تیپ و سن شروع بیماری طول عمر بیماران SMA متفاوت است. شیرخواران مبتلا به تیپ یک معمولا قبل از دو سالگی از بین میروند اما کودکان مبتلا به تیپ دو بر حسب شدت بیماری ممکن است تا اوایل بلوغ و گاهی بیشتر زنده بمانند. افراد مبتلا به تیپ سه و چهار مثل افراد سالم عمر کنند.

یکی از خویشاوندان من مبتلا به SMA است. آیا احتمال ابتلای فرزند من به این بیماری وجود دارد؟

بله. آتروفی عضلانی نخاعی یک بیماری ارثی است. اگر یک فرد مبتلا در خانواده دارید احتمال اینکه ناقل این بیماری باشید وجود دارد.

اگر هر دو والد ناقل SMA باشند، احتمال ابتلای فرزند چقدر است؟

اگر هر دو والد ناقل باشند، در هر بارداری احتمال ابتلای جنین به SMA برابر با 25 درصد است. احتمال ناقل بودن فرزند 50 درصد و احتمال اینکه فرزند نه مبتلا باشد و نه ناقل، 25 درصد است.

آیا دو نسخه SMN1 یعنی فرد ناقل SMA نیست؟

خیر، لزوماً این‌طور نیست. برخی افراد دارای دو نسخه SMN1 ممکن است ناقل خاموش باشند و در آزمایش معمول تعداد نسخه‌های SMN1 شناسایی نشوند. به همین دلیل، تفسیر نتیجه آزمایش باید با توجه به روش آزمایش و سایر عوامل ژنتیکی انجام شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر به صفحه ی درباره ی پارس ژنوم مراجعه کنید. همچنین در صورت تمایل می توانید به صورت حضوری یا آنلاین با پارس ژنوم در تماس باشید.