آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)

فهرست مطالب

آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) یک اختلال ژنتیکی پیشرونده است که بر کنترل حرکات ماهیچه ها تاثیر می گذارد. این بیماری در اثر اختلال در عملکرد اعصاب کنترل کننده حرکات ارادی ایجاد میشود. این گروه از بیماری ها جزء شایع ترین علل ژنتیکی مرگ و میر در کودکان زیر دو سال هستند.
مشخصه اصلی بیماری آتروفی عضلانی-نخاعی، تحلیل سلول های شاخ قدامی (anterior horn cells) نخاع است. این اختلال منجر به ایجاد ضعف پیشرونده عضلانی (آتروفی-عضلانی) و نهایتا مرگ می گردد. در این بیماری ضعف عضلانی می تواند بر اعمال مهمی از بدن از جمله راه رفتن، نشستن، کنترل حرکات سر و گردن تاثیرداشته باشد. درموارد شدیدتر، ماهیچه های موثر بر بلع و تنفس را هم تحت تاثیر قرارمی دهد.

انواع آتروفی عضلانی نخاعی

این بیماری برحسب سن شروع علائم و شدت بیماری به چهار گروه تقسیم میشود:

آتروفی عضلانی نخاعی نوع I

بیماری وردینگ- هافمن(Werding-Hoffman): این نوع SMA شدیدترین نوع بیماری است. علائم در هنگام تولد وجود دارند و یا ظرف شش ماه اول پس از تولد بروز می کنند. در نوزادان مبتلا، تاخیر در رشد به همراه هیپوتونی شدید و فقدان حرکات خودبخودی دیده می شود. این کودکان دارای توانایی ذهنی طبیعی می باشند. اکثر شیرخواران مبتلا قادر به گردن گرفتن نبوده و در نشستن نیز مشکل دارند. ضعف ماهیچه ها منجر به اختلال در تنفس و عمل بلع شده و نهایتا کودک طی دو سال اول زندگی فوت می کند.

آتروفی عضلانی نخاعی نوع II

این نوع بیماری خفیف تر از نوع I و شایع ترین تیپ SMA است. با پیشرفت ضعف عضلانی در بین سنین ٦ تا ١٨ ماهگی مشخص می شود. این کودکان می توانند بدون کمک بنشیند، ولی توانایی حرکت و یا ایستادن به طور مستقل را ندارند. سرعت پیشرفت بیماری آهسته بوده و کودکان تا اوایل بلوغ و گاها مانند افراد نرمال جامعه عمر می کنند.
دو مشکل اصلی کودکان مبتلا به تیپ II:
عفونتهای تنفسی ناشی از ضعف عضلات دستگاه تنفسی
انحراف ستون فقرات (اسکولیوز) و قوز کمر (کیفوز) ناشی از ضعف عضلات ستون فقرات

آتروفی عضلانی نخاعی نوع III

بیماری کاگلبرگ-ولندر (KugelbergWelander): نوع خفیف تری از بیماری است که بعد از ١٨ ماهگی ظاهر می شود. تمام بیماران قادر به راه رفتن می باشند البته ضعف و سستی عضلات به ویژه عضلات پا به هنگام راه رفتن و بالا و پایین رفتن از پله‌ها در سنین دو تا سه سالگی کاملا مشهود است. بسیاری از افراد مبتلا در اوایل بلوغ مجبور به استفاده از صندلی چرخدار می شوند. احتمال بروز مشکلات تنفسی و همچنین خم شدگی ستون فقرات (اسکلیوز) وجود دارد. طول عمر این افراد طبیعی است.

آتروفی عضلانی نخاعی نوع IV

زمان شروع این نوع بیماری، دهۀ دوم و اغلب دهۀ سوم زندگی می باشد. افراد مبتلا معمولا ضعف عضلانی خفیف تا متوسط را نشان می دهند. این تیپ از بیماری ویژگی هایی مشابه نوع III دارد.

اساس ژنتیکی بیماری SMA

ژنهای SMN1 و SMN2درساخت پروتئینی به نام پروتئین حرکتی نورون (Survival Motor Neuron) نقش داشته و بر روی کروموزوم ٥ قرار دارند. از ویژگی های این ناحیه ناپایداری زیاد، چندین مضاعف سازی DNA و تعداد نسبتا زیادی ژن های کاذب است. موتاسیون در ژن SMN1 باعث آتروفی عضلانی نخاعی تیپ I، II،III یاIV می شود. بدون پروتئین SMNنورون های حرکتی از بین رفته و پالس های عصبی بین مغز و ماهیچه ها منتقل نمی شود؛ در نتیجه برخی عضلات قادر به عملکرد و یا حرکت طبیعی خود نمی باشند.
تقریبا در 94% مبتلایان به این بیماری، حذف هر دو نسخه از اگزون 7 ژن SMN1 رخ میدهد. این حذف منجر به کوتاه شده پروتئین SMN و کاهش عملکرد آن میشود. برخی افراد با آتروفی عضلانی نخاعی تیپ II، III و یا IV، سه یا تعداد بیشتری کپی از ژن SMN2در هر سلول دارند که وجود این کپی ها باعث تعدیل فنوتیپ و ایجاد شکل خفیف تری از بیماری می شود.
در SMA نوع یک که شدیدترین نوع آتروفی عضلانی نخاعی است گاهی اوقات مادر متوجه کاهش قدرت و تعداد حرکات جنین داخل رحم در ماه های آخر بارداری می شود. این تیپ از بیماری در اولین هفته ها یا ماه های پس از تولد زمانی که توانایی بلع یا حرکات نوزاد کم می شود، شناسایی می گردد.
در تمام تیپ های SMA:
فرد مبتلا دچار شلی عضلات همراه با عدم توانایی حرکات خود به خودی می شود.
الکتروکاردیوگرام (ECG) فیبریلاسیون و دنرواسیون عضلات را نشان می دهد.
کراتین کیناز سرم ممکن است نرمال یا افزایش یافته باشد.
حتی در صورتی که نشانه های مذکور وجود داشته باشند، تشخیص تنها زمانی که توسط تست های ژنتیکی تایید گردد، مسجل می شود.

تشخیص بیماری SMA

تشخیص بیماری SMA در مرحله اول با معاینات بالینی توسط پزشک متخصص، انجام تست هاى فیزیکى، گرفتن نوارهاى عصبى و عضله (EMG) و همچنین مطالعه سوابق خانوادگى انجام می‌گیرد. جهت تشخیص نهایی این بیماری بررسی ژنتیکی با روش‌های مولکولی انجام می‌شود.

تشخیص پیش از تولد بیماری SMA

علاوه بر خانواده‌هایی که دارای فرزند مبتلا به SMA بوده‌اند، امروزه برای زوجینی که پس از انجام آزمایش ژنتیک ناقل بودن آنها محرز گردیده است، امکان تشخیص پیش از تولد وجود دارد. به این منظور در ماه‌های اولیه بارداری، نمونه برداری از جنین در هفته‌های ١٠ تا ١٢ با روش نمونه برداری از پرزهای جفتی CVS و یا در هفته های ١٤ تا ١٦ با روش آمنیوسنتز صورت می گیرد.

مشاوره ژنتیک

این بیماری با الگوی اتوزومال مغلوب ( Autosomal Recessive) به ارث می رسد. بدین معنا که در فرد بیمار هر دوکپی ژن درهرسلول جهش یافته است. افراد با وجود یک نسخه از ژن معیوب ناقل بیماری بوده و علائم و نشانه های بیماری را ندارند و فنوتیپ سالمی را نشان می دهند.
در بارداری، زوجی که یک فرزند مبتلا به SMA داشته اند، به احتمال ٢٥٪ فرزندان بعدی خانواده مبتلا، ٥٠٪ناقل ژن معیوب (با فنوتیپ سالم) و٢٥٪سالم می باشند.
آزمایش بررسی وضعیت ناقلی برای بستگان در معرض خطر و آزمایش قبل از زایمان برای حاملگی در معرض خطر ضروری است.
تعیین وضعیت ناقلی SMA با تست های ژنتیک مولکولی در اعضای خانواده ی فرد مبتلا قابل انجام است.
در این آزمایشگاه بنا بر شرایط بیمار و درخواست پزشک ژن SMA با استفاده از روش های دقیق زیرمورد آزمایش و بررسی قرار می گیرد :
١- بررسی تعداد کپی های اگزون ٧ ژنSMN1 با روش دقیق Real time PCR.
٢- بررسی تعداد کپی های اگزون ٧ و ٨ ژنSMN1 و SMN2 با روش دقیق MLPA.

آیا بیماری SMA قابل درمان است؟

خیر، دارویی برای درمان قطعی SMA وجود ندارد. بر اساس تیپ بیماری و علائم بالینی داروهایی برای کنترل و کاهش سرعت پیشرفت بیماری وجود دارند که جزء گران قیمت ترین داروها در دنیا هستند.

داروهای کنترل کننده ی بیماری

این داروها با کمک به ساخت پروتئین SMN از پیشرفت بیماری جلوگیری میکنند.
داروی نوسی‌نـِرسن با نامِ تجاریِ اسپین‌رازا به کودک دو تا دوازده سال تجویز میشود. این دارو به درون کانال نخاعی تزریق میشود.
داروی ریزدیپلام از دو ماهگی تا بزرگسالی به صورت خوراکی تجویز میشود.

ژن درمانی

اوناسِـمنوژن آبـِپاروُوِک با نام تجاری زولجنسما، فقط یک بار به صورت وریدی به کودکان زیر دو سال تجویز میشود. این دارو یک نسخه ی سالم از ژن SMN1 را جایگزین نسخه ی معیوب میکند.

بیماری SMA چقدر شایع است؟

تقریبا یک از هر شش هزار نوزاد با بیماری SMA متولد میشوند و یک نفر از هر چهل نفر ناقل این بیماری است.

ناقل بودن برای بیماری SMA یعنی چه؟

هر یک از ما دو نسخه از هر ژن داریم که یکی را از پدر و دیگری را از مادر به ارث برده ایم. افراد ناقل SMA، یک نسخه ی سالم و یک نسخه ی معیوب از ژن SMN1 را به ارث برده اند. افراد ناقل به ظاهر سالم هستند و تا زمانیکه آزمایش ژنتیک انجام ندهند متوجه ناقل بودن خود نمیشوند. اگر هر دو والد ناقل بیماری SMA باشند شانس داشتن فرزند مبتلا به این بیماری در هر بارداری 25% است.

بیماران SMA چند سال عمر میکنند؟

بر اساس تیپ و سن شروع بیماری طول عمر آنها متفاوت است. شیرخواران مبتلا به تیپ یک معمولا قبل از دو سالگی از بین میروند اما کودکان مبتلا به تیپ دو بر حسب شدت بیماری ممکن است تا اوایل بلوغ و گاهی بیشتر زنده بمانند. افراد مبتلا به تیپ سه و چهار مثل افراد سالم عمر کنند.

یکی از خویشاوندان من مبتلا به SMA است. آیا احتمال ابتلای فرزند من به این بیماری وجود دارد؟

بله. آتروفی عضلانی نخاعی یک بیماری ارثی است. اگر یک فرد مبتلا در خانواده دارید احتمال اینکه ناقل این بیماری باشید وجود دارد.

تست ژنتیک غربالگری SMA چیست؟

به طور کلی تست ژنتیک غربالگری شانس داشتن ژن معیوب مرتبط با بیماری های ژنتیکی شناخته شده را بررسی میکند. با انجام این تست پیش از بارداری یا در دوران بارداری شانس ابتلای فرزندتان به بیماری های ژنتیکی بررسی میشود.

تست غربالگری بیماری SMA چگونه انجام میشود؟

این تست بر روی نمونه ی خون انجام میشود. معمولا در ابتدا یکی از والدین بررسی میشود. درصورتیکه نتایج تست نشان داد که آن والد ناقل است، بررسی روی والد دیگر انجام میشود.

تفسیر نتایج تست غربالگری SMA به چه صورت است؟

نتایج تست غربالگری به صورت تعداد نسخه ی نرمال ژن SMN1 گزارش میشود:
اگر دو یا بیش از دو نسخه ی سالم از ژن SMN1 داشته باشید احتمال اینکه ناقل SMA باشید بسیار کم است.
اگر یک نسخه ی سالم از ژن SMN1 داشته باشید یعنی نسخه ی دوم معیوب است و شما ناقل SMA هستید.

چه کسانی باید تست غربالگری SMA انجام دهند؟

با توجه به هزینه های بالای درمان و فراوانی بالای ناقلی این بیماری در ایران انجام این تست به تمام زنانی که تصمیم به بارداری دارند یا در اوایل بارداری هستند توصیه میشود.

بهترین زمان انجام تست غربالگری SMA چه موقع است؟

این آزمایش پیش از بارداری و اوایل بارداری قابل انجام است. انجام آن پیش از بارداری به علت داشتن زمان کافی توصیه میشود.

برای کسب اطلاعات بیشتر به صفحه ی درباره ی ما مراجعه کنید. همچنین برای تعیین وقت مشاوره ژنتیک به صفحه ی تماس با ما مراجعه کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا