بررسی ناقلی زوجين برای بيماريهای ژنتيكی

آزمایش غربالگری ناقلی آزمایش ژنتیکی است که در بررسی وضعیت ناقلی افراد سالم برای بیماریهای ژنتیکی با الگوی توارث مغلوب بکار می رود.

با انجام این آزمایش قبل بارداری و یا اوایل بارداری می توان میزان ریسک و احتمال داشتن فرزند مبتلا به بیماری ژنتیکی را برای زوجین تعیین و از به دنیا آمدن فرزند مبتلا جلوگیری کرد.

تعریف بیماریهای ژنتیکی با توارث مغلوب چیست؟

ژن های مرتبط با بیماریهای ژنتیکی با توارث مغلوب بر روی کروموزوم های اتوزوم و یا کروموزوم های جنسی قرار دارند و در واقع به بیماریهای اتووزومال مغلوب و یا وابسته به جنس مغلوب معروف می باشند، با انجام آزمایش غربالگری ناقلی وضعیت ناقلی برای این دسته از بیماریها برای هر دو نفر (زوجین) مورد بررسی قرار می گیرد.

بیماریهای ژنتیکی با توارث اتوزومال مغلوب در واقع بیماریهایی هستند که در اثر جهش در هر دو کپی از ژن اتوزوم فرد ایجاد می شوند. به طور طبیعی هر فرد دارای دو کپی از هر ژن می باشد که یکی را از مادر و دیگری را از پدر خود به ارث می برد. افرادی که دارای یک کپی از ژن جهش یافته می باشند در واقع ناقل بیماری می باشند و اغلب بیماری را بروز نمی دهند. این افراد ناقل می توانند ژن جهش یافته را به فرزندان خود انتقال دهند. اگر هر دو زوج ناقل یک ژن جهش یافته مشترک باشند، 25% احتمال وجود دارد که فرزند مبتلا به بیماری ژنتیکی داشته باشند.

بیماریهای ژنتیکی با توارث وابسته به جنس مغلوب اغلب در پسرها رخ می دهد، در این دسته از بیماریها مادران ناقل ژن جهش یافته بیماریزا می باشند و در هر بارداری (پسر)، 50% احتمال دارد که فرزند پسر مبتلا داشته باشند.

بیش از 1800 بیماری با توارث اتوزومال مغلوب وجود دارد که بسته به نوع بیماری تظاهرات بالینی ملایم تا شدید را نشان می دهند. در بعضی از کشورها نظیر کشور ما با توجه به میزان بالاتر ازدواج های فامیلی، میزان بروز بیماریها با توارث مغلوب بیشتر است، حدودا 7 نفر از هر 1000 نوزاد به این بیماری ها مبتلا می شوند که چهار برابر بیشتر از کشورها با نرخ ازدواج فامیلی کمتر است.

طی سال های اخیر تکنیک های جدیدی بر پایه تعیین توالی ژنوم (NGS) به عرصه پزشکی معرفی شده که به تشخیص بسیاری از بیماریهای ژنتیکی نادر کمک می کند. در این بین آزمایش غربالگری ناقلیExpanded Carrier Screening Test (ECS) که بر پایه NGS می باشد، این امکان را ایجاد کرده تا افراد از نظر ناقلی برای 150 یا 280 بیماری ژنتیکی مورد بررسی قرار گیرند و در صورت شناسایی افراد ناقل، از بروز بیماری در فرزندان آنها جلوگیری شود.

برای چه کسانی باید آزمایش غربالگری پیشنهاد داده شود؟

تا قبل از معرفی این آزمایش، آزمایش ناقلی به افرادی پیشنهاد می شد که دارای تاریخچه خانوادگی یک بیماری خاص ژنتیکی مغلوب بودند و یا مواردی که یکی از زوجین مبتلا بودند. اما بررسی در این سطح و در نظر گرفتن تنها افرادی که دارای تاریخچه خاص می باشند کمک کننده نیست، زیرا که با این روش درصد بسیار پایینی از افراد در معرض خطر شناسایی می شوند. اکثر نوزادان مبتلا در خانواده هایی متولد می شوند که هیچ سابقه ای از آن بیماری وجود نداشته است، زوجین بدون اینکه بدانند که ناقل بیماری هستند، جهش های  عامل بیماری را به فرزندان خود منتقل می کنند.

با توجه به گایدلاین های بین المللی، انجام آزمایش غربالگری ناقلی بیماریهای ژنتیکی برای تمامی زوج هایی که در تدارک بچه دار شدن می باشند، بدون توجه به حضور و یا عدم حضور سابقه بیماری در خانواده، توصیه شده است. این غربالگری باید به طور ایده ال قبل از بارداری انجام شود تا گزینه های بارداری برای زوجین وجود داشته باشد اما اگر زوجینی در حین بارداری مراجعه کردند، این آزمایش هنوز باید به انها توصیه شود.

انجام آزمایش ناقلی در چه زمانی پیشنهاد می شود؟

این آزمایش می تواند قبل از بارداری، اوایل بارداری ویا حتی قبل از ازدواج انجام شود. توجه داشته باشید که انجام این آزمایش قبل از بارداری از مزیت های بیشتری برخوردار است، مهمترین مزیت آن داشتن زمان بیشتر برای تصمیم گیری می باشد، زیرا که در این دوره با داشتن نتایج آزمایش می توان از گزینه های مختلف بارداری برای مثال، بکارگیری روش تشخیصی PGD برای انتخاب جنین سالم و یا از اسپرم و یا تخمک اهدایی سالم استفاده نمود.

بعد از شناسایی زوجینی که برای یک بیماری مشترک ژنتیکی ناقل می باشند، چه اقداماتی می توان انجام داد؟

تشخیص پیش از تولد (PND): خانم می تواند بارداری طبیعی داشته باشد و در زمان مشخصی از بارداری با بکارگیری روش های آمنیوسنتز یا CVS جنین از نظر بیماری مورد بررسی قرار گیرد. در صورت ابتلای جنین، مجوز سقط جنین از پزشکی قانونی صادر خواهد شد.

تشخیص پیش از لانه گزینی (PGD): با استفاده از روش لقاح خارج از رحم (IVF) جنین هایی ایجاد می شوند و سپس از نظر وجود بیماری ژنتیکی که والدین ناقل آن می باشند بررسی می شوند، تنها جنین های نرمال به رحم مادر منتقل میشوند.

این آزمایش در ایران برای اولین بار و منحصراً توسط آزمایشگاه پارس ژنوم راه اندازی شده است. در متن زیر به بررسی یک مورد از مراجعین و نتایج حاصل از انجام آزمایش Expanded Carrier Screening Test (ECS) می پردازیم.

زوج جوانی (آقا 29 ساله، خانم 25 ساله) برای مشاوره ژنتیک قبل از بارداری به آزمایشگاه پارس ژنوم مراجعه کردند، این زوج دختر خاله و پسر خاله و در اصطلاح ژنتیکی خویشاوند درجه سه هستند. برای آنها مشاوره دقیق ژنتیک با رسم شجره نامه و جمع آوری اطلاعات بالینی کامل از خانواده توسط پزشک مشاور ژنتیک انجام شد.

این زوج ازدواج فامیلی داشتند و سابقه بیماری ژنتیکی در خانواده آنها مشاهده نمی شد، برای بررسی وضعیت ناقلی آنها و تعیین احتمال داشتن فرزند مبتلا، انجام آزمایش غربالگری ناقلی برای آنها توصیه شد. خطر بروز بیماریهای ژنتیکی در فرزندان حاصل از ازدواج های خویشاوندی در مقایسه با ازدواج های غریبه بسیار بالاتر است، بر حسب میزان مشترکات ژنتیکی این خطر می تواند 6 درصد و یا بیشتر باشد. با انجام آزمایش ECS وضعیت ناقلی این زوج برای 280 بیماری ژنتیکی مهم مورد بررسی قرار گرفت، نتایج حاصل از این آزمایش به صورت لیست ژن هایی که در این زوج دارای تغییر ژنتیکی می باشند، گزارش شد.

زوجین برای ژن مشترک دارای جهش بیماری زا نبودند، اما هر دو ناقل جهش c.4217C>T با عملکرد ناشناخته (VUS)  در ژن LOXHD1 بودند، منظور از جهش با عملکرد ناشناخته در واقع تغییرات ژنتیکی در ژنوم فرد است که هنوز ارتباط آن با بیماریزایی مشخص نشده است و بهتر است در این زوج قبل از بارداری این جهش از نظر بیماری زایی، با استفاده از روش های بیوانفورماتیک، مورد بررسی قرار گیرد. وجود جهش های بیماریزا در ژن LOXHD1 در حالت هموزیگوت باعث بروز ناشنوایی در فرد می شود.

علاوه بر این خانم ناقل جهش بیماریزا c.271dupA در ژن MMACHC بود، وجود این جهش به صورت هموزیگوت در فرد با بیماری متیل مالونیک اسیدمیا و هموسیستینوری همراه است که باعث تاخیر تکاملی، اختلال در بینایی، مشکلات نورولوژیک و ناهنجاریهای خونی می شود. از آنجایی که فقط خانم ناقل این جهش می باشد خطری برای فرزندان آنها وجود ندارد و در هر بارداری 50% احتمال دارد که جنین مانند مادر ناقل و از نظر بالینی سالم باشد. مسئله ادیگری که اینجا مطرح است این است که دیگر اعضاء خانواده نیز می توانند از انجام این آزمایش سود ببرند و بررسی این جهش برای آنها توصیه می شود.

برای مطالعه مطلب مرتبط اينجا كليك كنيد.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

یک نظر

  1. سلام. وخسته نباشید ببخشید. میخاستم. بدونم. من و خانومم که دختر خاله وپسر خاله هستیم و دو فرزند بدنیا اوردیم و هر دو مشکوک به بیماری متابولیک بودند و فوت کردند،با ازمایش. ژنوم نوع متابولیک که در ژن من یا خانومم هست مشخص. میشه؟ و هزینش حدودن چقدره؟ ممنون. میشم(همه ازمایش هایی که از دو فرزندم داخلی و خارجی که داده بودیم جوابش موجود هست)

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن