اختلال کروموزومی چیست

کروموزوم چیست؟

کروموزوم ها ساختارهای بزرگ درهم پیچیده ای از DNA هستند که در سلول های بدن وجود دارد. DNA در واقع محتوای ژنتیکی سلول است که در تعیین نحوه رشد و عملکرد سلول نقش دارد و در واقع علت اصلی تفاوت هایی که در سلول های مختلف بدن مشاهده می شود. انسانها 23 جفت کروموزوم (در کل 46 عدد) دارند. هر فرد یکی از جفت کروموزوم ها را از مادر خود و دیگری را از پدر خود به ارث می برند.

آیا انواع مختلفی از کروموزوم ها وجود دارند؟

بله، دو نوع کروموزوم، کروموزوم های جنسی و غیر جنسی (اتوزوم) داریم:

کروموزوم های جنسی، کروموزوم X و Y هستند که در تعیین جنسیت فرد (دختر یا پسر) نقش دارند. دختران 46,XX دارای دو کروموزوم جنسی X هستند که یکی را از مادر و دیگری را از پدر خود به ارث برده اند. پسران 46,XY دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y هستند که کروموزوم X را از مادر و کروموزوم Y را از پدر خود به ارث برده اند. مادران تنها کروموزوم جنسی X را به فرزندان خود منتقل می کنند، در حالی که پدران می توانند کروموزوم X و یا Y را منتقل کنند و در حقیقت پدرها در تعیین جنسیت فرزند نقش دارند.

کروموزوم های دیگر، جفت کروموزوم های 1 تا 22، به کروموزوم های اتوزوم و یا غیر جنسی معروف هستند و حاوی بقیه اطلاعات ژنتیکی فرد می باشند.

انواع اختلالات کروموزمی

اختلالات و یا ناهنجاریهای کروموزومی را می توان به دو گروه اصلی، تعدادی و ساختاری دسته بندی کرد.

ناهنجاریهای تعدادی زمانی رخ می دهد که تغییر در تعداد کروموزوم ها (بیشتر و یا کمتر از 46) اتفاق افتاده باشد. مثال اختلالات تعدادی شامل تریزومی، منوزومی و تریپلوئیدی است. در حالی که اکثر اختلالات کروموزومی تعدادی کشنده هستند و جنین مبتلا متولد نمی شود، بعضی از انواع آنها می توانند با تولد فرزند مبتلا همراه باشند. سندرم داون (تریزومی 21) یکی از شناخته شده ترین نوع اختلال تعدادی است که در اثر حضور یک کپی اضافی از کروموزوم 21 بروز می کند. از دیگر موارد می توان تریزومی 13، تریزومی 18، سندرم کلاین فلتر و سندرم ترنر را نام برد. ریسک ابتلای جنین به تریزومی های 13، 18 و 21 با آزمایشات غربالگری دوران بارداری مورد ارزیابی قرار می گیرند. تصویر کاریوتایپ زیر مربوط به آزمایش آنالیز است که بر روی نمونه آمنیون خانم باداری با نتیجه غربالگری غیرطبیعی انجام شده است، جنین این خانم، پسر مبتلا به تریزومی 21 (سندرم داون) می باشد.

 

اختلالات ساختاری در نتیجه شکست های درون کروموزومی رخ می دهند و تغییر در تعداد کپی ژن ها علت بروز بیماری است. انواع مختلفی از ناهنجاریهای ساختاری وجود دارد که بسته به نوع آن، تظاهرات بالینی مختلفی در فرد بروز می کند.

حذف های کروموزومی: به معنی از دست دادن قطعه یا بخشی از مواد کروموزومی است که می تواند در هر قسمتی از کروموزوم رخ دهد. افراد با حذف کروموزومی فقط یک نسخه ازآن قسمت از کروموزوم به جای دو نسخه (در حالت نرمال) را دارند. از سندرم های حدف کروموزومی رایج می توان به سندرم دی جورج اشاره کرد که توسط حذف بخشی از کروموزوم 22 ایجاد می گردد.

درج کروموزومی: که گاهی به عنوان تریزومی جزئی نیز شناخته می شوند، به علت وجود یک نسخه اضافی از یک بخش از کروموزوم رخ می دهد. در اینجا برعکس حذف کروموزومی، تعداد کپی ژنهای ناحیه ای که دچار اختلال شده، دارای سه نسخه (بیشتر از دو نسخه در حالت نرمال) می باشند که می تواند در هر نقطه ای از کروموزوم رخ دهد. یکی از مثال های سندرم دوتاشدگی یا درج، سندرم دوتاشدگی MECP2 می باشد.

اضافه شدگی بر روی کروموزوم 1

جابجایی متعادل: هنگامی رخ می دهد که یک بخش از یک کروموزوم به بخشی از کروموزوم دیگر منتقل شود. در اکثر موارد جابجایی متعادل با حذف و یا درج بیماریزا همراه نیستند و افراد حاوی این جابجایی، کاملا طبیعی هستند و طی بررسی آنالیز کروموزومی (کاریوتایپ) به طور اتفاقی و یا به علت ناباروری شناسایی می شوند. کاریوتایپ زیر مربوط به خانمی با سابقه سقط مکرر است، جابجایی کروموزومی متعادل از نوع روبرتسونین بین کروموزوم های 13 و 21 در این خانم مشاهده شده است. با وجود داشتن این جابجایی، فرد کاملا نرمال است اما دچار سقط مکرر شده است. بررسی ناهنجاریهای کروموزومی در زنان با سابقه سقط مکرر یکی از آزمایشات ژنتیک موثر در شناسایی علت سقط می باشد. 

جابجایی نامتعادل: زمانی رخ می دهد که قطعه ای یک کروموزوم بر روی کروموزوم دیگری منتقل شود. در این جابجایی ها میزان کلی DNA تغییر می کند و ممکن قسمتی حذف و یا اضافه شود و با بروز بیماری کروموزومی همراه است. کاریوتایپ زیر یک جابجایی کروموزومی بین کروموزوم 1 و 21 را نشان می دهد.

وارونگی: به اختلال ساختاری گفته می شود که در اثر ایجاد شکست در دو نقطه از کروموزوم و معکوس شدن آن قطعه و ورود مجدد آن به کروموزوم اتفاق می افتد. بسته به نقطه شکست و درگیری ژنی، وارونگی کروموزمی می تواند منجر به بروز بیماری شود و یا اینکه واریانت طبیعی محسوب شده و با بیماری همراه نباشد. تصویر زیر مربوط وارونگی کروموزوم 9 است که یک واریانت طبیعی است و منجر به بروز بیماری در فرد نمی شود.

کروموزم حلقوی: بر اثر حذف هر دو انتهای کروموزوم و اتصال آنها به هم تشکیل می شود که ظاهری شبیه به حلقه را ایجاد می کند. حذف در انتهای کروموزوم ها می تواند با حذف DNA و بروز اختلال کروموزمی همراه باشد.

چه عواملی باعث بروز اختلالات کروموزومی می شوند؟

اختلالات کروموزومی معمولا در طی تقسیم سلولی، در مراحل تولید سلول های زایا (تخمک و اسپرم) و یا بعد از تشکیل نطفه جنین رخ می دهند. در فرایند تقسیم سلولی، انتظار بر این است که در انتهای تقسیم تعداد صحیحی از کروموزوم ها به سلول های حاصل منتقل شوند. با این حال، بروز هر گونه خطا در تقسیم سلولی می تواند منجر به تولید سلول هایی شود که تعداد کپی بیشتر و یا کمتر از حالت نرمال، از یک کروموزوم کامل و یا قسمتی از یک کروموزوم را داشته باشد. بعضی از عوامل از جمله سن بالای مادر (سن بالای 35 سال) می تواند با افزایش ریسک بروز ناهنجاریهای کروموزومی همراه باشد.

اختلالات کروموزمی با چه روش هایی تشخیص داده می شوند؟

ممکن است به اختلالات ژنتیکی به عنوان علت بیماری در افرادی با علائم تاخیر تکاملی، ناتوانی ذهنی یا ناهنجاریهای فیزیکی مشکوک شد. برای شناسایی نوع اختلال کروموزومی انواع مختلفی از آزمایشات ژنتیک وجود دارد.

آزمایش کاریوتایپ (آنالیز کروموزومی)

آزمایش میکرو اری (به آزمایش array CGH نیز معروف است)

آزمایش هیبریداسیون درجا (FISH)

آزمایش QF-PCR و MLPA برای بررسی اختلالات تعدادی کروموزوم

آزمایش غیر تهاجمی NIPT و یا سل فری

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن