CLL (لوسمی لنفوسیتیک مزمن)

CLL (لوسمی لنفوسیتیک مزمن) نوعی سرطان خون است و شایع‌ترین نوع لوسمی در بزرگسالان محسوب می‌شود. در حال حاضر درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد، اما روش‌های درمانی می‌توانند آن را وارد مرحله بهبودی (Remission) کنند، به این معنا که علائم و نشانه‌های CLL از بین می‌روند یا به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابند.

CLL (لوسمی لنفوسیتیک مزمن) چیست؟

لوسمی لنفوسیتیک مزمن (Chronic Lymphocytic Leukemia – CLL) نوعی سرطان خون است و شایع‌ترین نوع لوسمی در بزرگسالان محسوب می‌شود. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که لنفوسیت‌های سالم (نوعی گلبول سفید) در مغز استخوان دچار جهش ژنتیکی شوند و به سلول‌های سرطانی تبدیل شوند. این سلول‌ها تکثیر می‌شوند و جای سلول‌های سالم خون و پلاکت‌ها را می‌گیرند.

CLL معمولاً افراد 65 سال به بالا را درگیر می‌کند، اما ممکن است از حدود 30 سالگی نیز دیده شود. بسیاری از افراد بدون داشتن علائم و به‌طور اتفاقی در آزمایش خون‌های دوره‌ای متوجه ابتلا به این بیماری می‌شوند.

در حال حاضر درمان قطعی برای CLL وجود ندارد، اما طی سال‌های اخیر روش‌های درمانی مؤثری توسعه یافته که می‌توانند بیماری را وارد مرحله بهبودی (Remission) کنند، یعنی علائم و نشانه‌های بیماری از بین بروند و فرد سال‌ها با کیفیت زندگی مناسب زندگی کند.

انواع CLL

CLL می‌تواند در دو نوع لنفوسیت ایجاد شود:

لنفوسیت های B

این سلول‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کنند. آنتی‌بادی‌ها پروتئین‌هایی هستند که با ویروس‌ها، باکتری‌ها و سلول‌های سرطانی مقابله می‌کنند.

لنفوسیت‌های T

این سلول‌ها پاسخ ایمنی بدن را کنترل کرده و مستقیماً سلول‌های غیرطبیعی یا سرطانی را از بین می‌برند.

تقریباً همه‌ی افراد مبتلا به CLL دچار لوسمی لنفوسیتی مزمن نوع B هستند. یک بیماری مرتبط هم وجود دارد که سلول‌های T را درگیر می‌کند و به آن لوسمی پرولنفوسیتی سلول T (PLL) گفته می‌شود. افرادی که به نوع T سل مبتلا هستند، معمولاً سریع‌تر از کسانی که CLL نوع B دارند علائم بیماری را نشان می دهند.

شیوع CLL چقدر است؟

CLL یکی از شایع‌ترین لوسمی‌ها در بزرگسالان است. حدود 5 نفر از هر 100 هزار نفر در آمریکا به آن مبتلا می‌شوند. طبق برآوردهای انجمن سرطان آمریکا (American Cancer Society)، در سال 2023 حدود 18700 نفر مبتلا به CLL تشخیص داده شده‌اند. در مقایسه، در همان سال بیش از 238000 نفر مبتلا به سرطان ریه (که یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها است) تشخیص داده شده‌اند.

علائم CLL

بسیاری از افراد در ابتدا هیچ علامتی ندارند. علائم ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها بعد ظاهر شوند.

علائم رایج عبارتند از:

• خستگی (به دلیل کم‌خونی).
• تب.
• عفونت‌های مکرر.
• تورم غدد لنفاوی در گردن، زیر بغل یا کشاله ران.
• تعریق شبانه.
• کاهش وزن بدون دلیل.
• درد یا احساس پری زیر دنده‌ها (به دلیل بزرگ شدن کبد یا طحال).

علت CLL چیست؟

CLL زمانی رخ می‌دهد که برخی ژن‌ها و کروموزوم‌ها در طول زندگی دچار تغییر (جهش) شوند. علت دقیق این تغییرات مشخص نیست، اما موارد زیر ریسک ابتلا به آن را افزایش می دهند:

• سابقه خانوادگی CLL.
• سن بالا (میانگین تشخیص حدود ۷۱ سال).
• جنسیت (CLL در مردان شایع تر است).
• قرار گرفتن در معرض Agent Orange (یک ماده شیمیایی که در جنگ ویتنام استفاده می شد).
• ابتلا به لنفوسیتوز مونونوکلونال سلول B (MBL).

عوارض CLL

از آنجا که CLL بر گلبول‌های قرمز، سفید و پلاکت‌ها اثر می‌گذارد، می‌تواند باعث موارد زیر شود:

• لنفوم: حدود 2% تا 10% از افراد مبتلا به CLL در طول بیماری به لنفوم مبتلا می شوند.
• سرطان پوست، سرطان ریه یا سرطان روده بزرگ: از آنجائیکه CLL توانایی سیستم ایمنی را برای محافظت از بدن در برابر عوامل مهاجم از جمله سلول‌های سرطانی کاهش می‌دهد، ممکن است خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها افزایش یابد.
• کم خونی: ممکن است به دلیل کمبود گلبول‌های قرمز که وظیفه حمل اکسیژن در سراسر بدن را دارند، دچار کم‌خونی شوید.
• ترومبوسیتوپنی: CLL می‌تواند باعث کاهش تعداد پلاکت‌های خون شود.
• عفونت‌های مکرر: به علت کاهش گلبول‌های سفید سالم، احتمال ابتلا به عفونت‌های باکتریایی، ویروسی یا قارچی بیشتر می‌شود.
• بیماری‌های خودایمنی: برخی مبتلایان به CLL ممکن است دچار کم‌خونی همولیتیک خودایمنی شوند.

تشخیص CLL

پزشک درباره علائم شما پرس‌وجو می‌کند، معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و در صورت نیاز ممکن است آزمایش‌های زیر را برای بررسی بیشتر درخواست کند:

• آزمایش کامل خون (CBC). این آزمایش تعداد گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها را اندازه‌گیری می‌کند و همچنین میزان هموگلوبین (پروتئین حامل اکسیژن) موجود در گلبول‌های قرمز را بررسی می‌کند.
• اسمیر خون محیطی. پاتولوژیست سلول‌های خونی را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند تا وجود سلول‌های سرطانی را شناسایی کند.
• فلوسایتومتری. این آزمایش ویژگی‌های دقیق سلول‌های خونی را بررسی می‌کند. در CLL از آن برای تعیین اینکه آیا گلبول‌های سفید حاوی سلول‌های CLL هستند یا خیر، استفاده می‌شود.
• آزمایش‌های ژنتیکی مانند FISH و IGHV. برای مطالعه کروموزوم‌ها و ژن‌ها استفاده می شوند. شناخت تغییرات یا جهش‌های ژنتیکی به پزشکان کمک می‌کند بهترین روش درمان CLL را انتخاب کنند.

استیج CLL

پزشکان از سیستم‌های مرحله‌بندی سرطان برای انتخاب نوع درمان و پیش‌بینی نتیجه آن استفاده می‌کنند. برای CLL دو سیستم مرحله‌بندی وجود دارد:

• سیستم رای (Rai). بر اساس احتمال پیشرفت بیماری و نیاز به درمان دسته‌بندی می‌کند.
• سیستم بینت (Binet). بر اساس میزان گسترش بیماری دسته بندی می‌کند.

دسته‌بندی رای

• کم خطر (استیج 0 رای) وجود لنفوسیتوز و گلبول‌های سفید غیرطبیعی در خون و/یا مغز استخوان.
• خطر متوسط (استیج I یا استیج II رای) لنفوسیتوز همراه با بزرگ شدن غدد لنفاوی و بزرگ شدن طحال و/یا کبد.
• پرخطر (استیج III رای) بروز کم‌خونی یا ترومبوسیتوپنی.

دسته بندی بینت

بینت بر اساس تعداد گلبول‌های خون و پلاکت‌ها و تعداد نواحی بدن با غدد لنفاوی متورم CLL را مرحله‌بندی می‌کند:

• استیجA . کم‌خونی یا کاهش پلاکت ندارید، اما حداقل در دو ناحیه از بدن غدد لنفاوی متورم هستند (مثلاً گردن و کشاله ران).
• استیج B. غدد لنفاوی در سه ناحیه بدن و/ یا در کبد یا طحال متورم هستند، اما کم‌خونی ندارید و پلاکت‌ها طبیعی‌ هستند.
• استیج C. دچار کم‌خونی هستید و در سه یا چند ناحیه از بدن غدد لنفاوی متورم دیده می‌شوند.

درمان CLL

درمان به مرحله بیماری و علائم بستگی دارد. برای مثال، در مراحل اولیه و بدون علامت، ممکن است فقط نظارت منظم انجام شود. در این حالت، علائم و نتایج آزمایش‌ها به‌طور منظم پیگیری می‌شود.

نتایج آزمایش‌های ژنتیکی نیز در انتخاب درمان اهمیت دارند، برخی تغییرات ژنتیکی می‌توانند نشان دهند که بیماری زودتر پیشرفت می‌کند یا درمان‌های معمول CLL اثر کمتری دارند.

درمان‌های رایج CLL درمان هدفمند و شیمی‌درمانی هستند. گاهی پرتودرمانی نیز برای کاهش علائم استفاده می‌شود.

درمان هدفمند  CLL

این درمان با هدف قرار دادن سلول‌های سرطانی عمل می‌کند. در CLL، درمان‌های هدفمند از رشد گلبول‌های سفید سرطانی جلوگیری کرده و سلول‌های سرطانی را بدون آسیب رساندن به سلول‌های سالم یا پلاکت‌ها از بین می‌برند. برخی از درمان های هدفمند:

• مهارکننده (BTK). این داروها آنزیم‌هایی که باعث رشد بیش از حد سلول‌های B می‌شوند را مهار می‌کند. مانند ibrutinib، acalabrutinib و zanubrutinib.
• مهارکننده BCL2. دارویی مانند venetoclax  پروتئین BCL2 موجود در سلول‌های لوسمی را بلاک می‌کند و می‌تواند سلول‌های سرطانی را نابود یا حساسیت آن‌ها را به داروهای دیگر افزایش دهد.
• آنتی‌بادی های مونوکلونال. نوعی ایمونوتراپی که با آنتی‌بادی‌های مصنوعی، رشد سلول‌های سرطانی را مهار می کنند یا آن‌ها را از بین می‌برند. مانند rituximab و obinutuzumab.

شیمی‌درمانی CLL

پزشک ممکن است شیمی‌درمانی را به‌عنوان درمان اولیه برای CLL تجویز کند. داروهای شیمی‌درمانی CLL موارد زیر هستند:

• Fludarabine
• Chlorambucil
• Cyclophosphamide
• Bendamustine

ایمونوتراپی CLL

این درمان با تقویت سیستم ایمنی بدن به از بین بردن یا کاهش رشد سلول های سرطانی کمک می کند.

پزشکان ممکن است از داروی ایمونوتراپی lenalidomide  برای درمان مواردی از CLL که به شیمی‌درمانی پاسخ نداده یا دوباره عود کرده استفاده کنند.

محققان همچنین در حال بررسی CAR-T تراپی برای افراد مبتلا به CLL که به درمان‌های استاندارد پاسخ نداده اند هستند.

طول عمر مبتلایان به CLL چقدر است؟

CLL معمولاً آهسته پیشرفت می‌کند. بسیاری از افراد سال‌ها بدون علائم زندگی می‌کنند.

بر اساس گزارش انستیتوی ملی سرطان (National Cancer Institue) حدود 87٪ افراد پنج سال پس از تشخیص زنده هستند. البته عوامل مختلفی از جمله وضعیت سلامت کلی، مرحله CLL در زمان تشخیص و پاسخ به درمان بر طول عمر تاثیرگذار هستند.

مرحله پایانی CLL

اصطلاح مرحله پایانی به این معناست که درمان دیگر نمی‌تواند رشد یا پیشرفت CLL را کند یا متوقف کند. در این مرحله ممکن است عفونت‌های خطرناک یا خون‌ریزی‌های کنترل‌ناپذیر رخ دهد که پزشکان قادر به درمان آن‌ها نیستند.

آیا می‌توان از CLL پیشگیری کرد؟

در حال حاضر راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری از CLL وجود ندارد.

چند نکته مهم برای مبتلایان به CLL

• از خود در برابر عفونت محافظت کنید و واکسیناسیون‌های لازم را انجام دهید.
• وضعیت سلامت خود را زیر نظر داشته باشید و آزمایش‌ها و غربالگری‌های را پیگیری کنید.
• استرس خود را مدیریت کنید، مخصوصاً در زمان‌های عود بیماری.
• رژیم غذایی سالم داشته باشید.
• ورزش کنید تا روحیه و انرژی تان بهتر شود.