لوسمی میلوئید حاد (AML)

فهرست مطالب

• • AML چیست؟
  • انواع AML
  • فراوانی AML چقدر است؟
  • علائم AML
  • علت AML
  • ژن ها و AML
  • چه عواملی شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند؟
  • چه فاکتورهای ژنتیکی ریسک AML را افزایش می دهند؟
  • چه بیماری های زمینه ای شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند؟
  • عوارض AML
  • تشخیص AML
  • درمان AML
  • شیمی درمانی AML
  • درمان هدفمند AML
  • پیوند مغز استخوان آلوژنیک
  • عوارض درمان AML
  • آیا AML قابل پیشگیری است؟
  • آیا AML قابل درمان است؟
  • پیش آگهی بیماران AML

لوسمی میلوئید حاد(AML) یک نوع سرطان نادر خون و مغز استخوان است. این سرطان بسیار تهاجمی بوده و در صورتی که درمان نشود ممکن است منجر به مرگ فرد مبتلا شود. AML بیشتر پس از 60 سالگی و به ندرت در جوانان و کودکان دیده می شود. امروزه داروهای جدید تاثیر زیادی بر افزایش طول عمر این بیماران داشته است.

AML چیست؟

AML یک نوع سرطان نادر مغز استخوان و خون است. این بیماری زمانی ایجاد می شود که ژن ها یا کروموزوم ها دچار جهش شوند. این سرطان به شدت تهاجمی بوده و در صورتی که درمان نشود کشنده است.

انواع AML

انواع مختلفی از سرطان AML وجود دارد. همه انواع آن سلول های خونی را تحت تاثیر قرار می دهند اما هر یک علائم متفاوتی داشته و به طور متفاوتی به درمان پاسخ می دهند.

نوع AML توسط متخصص بافت شناسی با بررسی سلول های سرطانی زیر میکروسکوپ تعیین می شود. همچنین، بررسی کروموزوم ها و جهش های ژنتیکی به انتخاب نوع درمان در این بیماران کمک می کند.

• لوسمی میلوئید

سرطان از نوتروفیل ها که نوعی گلبول سفید هستند منشاء گرفته است. اکثر مبتلایان به AML به لوسمی میلوئید مبتلا هستند.

• لوسمی مونوسیت حاد (AML-M5)

سرطان از مونوسیت ها که یک نوع گلبول سفید هستند منشاء گرفته است.

• لوسمی مگاکاریوسیت حاد (AMLK)

منشاء اولیه سرطان گلبول های قرمز خون یا پلاکت ها است.

• لوسمی پرومیلوسیت حاد (APL)

منشاء اولیه سرطان پرومیلوسیت ها (گلبول های سفید نابالغ) است.

فراوانی AML چقدر است؟

سالانه تقریبا 4 نفر از هر 100000 به این بیماری مبتلا می شوند. همچنین هر سال تقریبا 1160 کودک مبتلا به AML تشخیص داده می شوند. 

علائم AML

علائم اولیه AML شبیه به سرماخوردگی یا آنفولانزای مزمن است. این بیماری بسیار تهاجمی بوده و در زمان بسیار کوتاهی علائم زیر ظاهر می شوند:

• سرگیجه
• کبودی یا خونریزی خود به خودی مانند خونریزی لثه یا بینی
• ضعف و خستگی
• عفونت های مزمن
• تعرق شبانه
• بی اشتهایی
• سردرد
• کاهش وزن بدون علت
• رنگ پریدگی
• تنگی نفس
• تورم غدد لنفاوی
• درد استخوان، پشت یا شکم
• لکه های قرمز پوستی
• زخم های مزمن

علت AML

علت دقیق AML مشخص نیست. اما به نظر می رسد این بیماری در اثر تغییرات ژنتیکی در سلول های خونی ایجاد می شود. این تغییرات ژنتیکی در موارد زیر رخ می دهند:

تغییر در DNA سلول ها در طول زندگی

تغییرات ژنتیکی ارثی که شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند.

جهش در ژن های اسپرم یا تخمک

ژن ها و AML

برای فهم نقش ژن ها در AML، ابتدا باید مغز استخوان و سلول های خونی را بشناسیم. مغز استخوان بافت اسفنجی و نرم استخوان است که سلول های زیر را می سازد:

• سلول های بنیادی (نابالغ) که به گلبول های قرمز تمایز پیدا می کنند.
• گلبول های سفید که از بدن در مقابل عفونت محافظت می کنند.
• پلاکت ها که به لخته شدن خون کمک می کنند.

در حالت طبیعی، مغز استخوان دائما سلول های خونی و پلاکت های مورد نیاز بدن را تولید می کند. در AML مغز استخوان سلول های میلوئیدی غیر طبیعی به نام میلوئید بلاست یا میلوبلاست تولید می کند.

میلوبلاست ها شبیه به سلول های نرمال رفتار نمی کنند. در شرایط طبیعی، سلول ها به تعداد مشخصی تکثیر شده و سپس از بین می روند. اما میلوبلاست ها به طور نامحدوودی تکثیر شده و از بین نمی روند. با افزایش این سلول ها فضای خالی برای تولید سلول های سالم وجود نداشته و مغز استخوان تولید سلول های خونی را متوقف می کند. در غیاب سلول های خونی سالم بدن به درستی کار نمی کند.

همچنین، با تکثیر بیش از حد میلوبلاست ها، آنها از مغز استخوان وارد جریان خون می شوند. سپس، از طریق خون وارد سایر اندام مانند اعصاب مرکزی، مغز و نخاع می شوند.

چه عواملی شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند؟

علت دقیق ایجاد جهش های ژنتیکی مسبب AML مشخص نیست اما موارد زیر شانس ابتلا به این بیماری را بیشتر می کنند:

• سن. بیش از نیمی از افراد مبتلا به AML بیش از 65 سال سن دارند.
• سیگار
• درمان سرطان با شیمی درمانی یا رادیو تراپی
• قرار گرفتن طولانی مدت در معرض بنزن یا فرمالدهید
• قرار گرفتن در معرض اشعه های قوی ناشی از راکتورهای هسته ای یا بمب های اتمی
• برخی بیماری های ارثی
• سایر اختلالات مغز استخوان

چه فاکتورهای ژنتیکی ریسک AML را افزایش می دهند؟

محققان معتقدند برخی بیماری های ارثی شانس ابتلا به AML را بیشتر می کنند مانند:

• سندرم داون
• آتاکسی تلاژکتازی
• سندرم لی فرامنی
• سندرم کلاین فلتر
• آنمی فانکونی
• سندرم ویسکوت آلدریچ
• سندرم بلوم

چه بیماری های زمینه ای شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند؟

برخی از افراد مبتلا به نئوپلاسم میلوپرولیفراتیو  (MPN) به AML نیز مبتلا می شوند. همچنین شانس ابتلا به AML در بیماران زیر بیشتر است:

• پلی سیتمی ورا (PV)
• میلوفیبروز
• ترومبوسیتوز
• سندرم میلودیسپلاستیک
• آنمی آپلاستیک

عوارض AML

در مراحل اولیه این بیماری تعداد گلبول های قرمز، سفید و پلاکت ها کاهش پیدا می کند. در مراحل بعدی علائم زیر ظاهر می شوند:

• کم خونی
• ترومبوسیتوپنی
• پان سیتوپنی (کاهش گلبول های قرمز و پلاکت ها)

تشخیص AML

پزشکان برای تشخیص AML آزمایشات مختلفی را درخواست می کنند. در صورت شک به این بیماری در مرحله اول معاینات فیزیکی انجام می شود این معاینات شامل بررسی هر نوع کبودی، خونریزی یا عفونت است. همچنین، سایز کبد، طحال و غدد لنفاوی بررسی می شود.

در مرحله بعد آزمایشات زیر درخواست می شوند:

شمارش کامل خون (CBC)

اسمیر خون محیطی

بیوپسی مغز استخوان

نمونه برداری از مایع مغزی نخاعی

سپس آزمایش ژنتیک برای تعیین نوع AML در خواست می شود. تعیین نوع AML به انتخاب روش درمان کمک می کند. این آزمایشات شامل موارد زیر هستند:

ایمونوهیستوشیمی

فلوسایتومتری

کاریوتایپ

تست FISH برای بررسی تغییرات کروموزومی

درمان AML

شیمی درمانی، درمان هدفمند (مانند آنتی بادی مونوکلونال) یا پیوند مغز استخوان از جمله درمان های مرسوم این بیماری هستند. روش های درمانی در بزرگسالان و کودکان مبتلا یکسان است. بهبودی کامل این بیماران زمانی حاصل می شود که تعداد سلول های خونی به حد نرمال خود رسیده و در نمونه برداری مجدد از مغز استخوان هیچ نوع سلول سرطانی مشاهده نشود.

شیمی درمانی AML

شیمی درمانی در سه مرحله انجام شده و شامل القاء، تثبیت و نگهداری است.

• القاء

القاء، اولین مرحله از درمان AML  است. درمان معمولا در طی چند روز انجام شده و برخی از بیماران مبتلا به AML دو دوره از این مرحله را دریافت می کنند. پزشکان از داروهای زیر برای این دوره استفاده می کنند:

سیتارابین

دانوروبیسین

آیداروبیسین

آزاسیتیدین

دسیتابین

گلاسدگیب

ونتوکلاکس

میزان موفقیت این درمان:

بیش از 60% در کودکان و نوجوانان

تقریبا 70% قبل از 60 سالگی

تقریبا 50% پس از 60 سالگی

• تثبیت

در مرحله تثبیت سلول های سرطانی که در مرحله ی القاء از بین نرفتند، کشته می شوند. این درمان احتمال عود مجدد سرطان را کاهش می دهد. دراین مرحله اکثر بیماران دوز بالایی از سیتارابین 5 روز در ماه به مدت 3 تا 4 ماه دریافت می کنند.

• نگهداری

اغلب بیماران در مرحله تثبیت درمان می شود. در برخی موارد، پزشکان توصیه به ادامه درمان با دوز پایینی از شیمی درمانی می کنند. مرحله نگهداری ممکن است ماه ها یا سال ها ادامه داشته باشد. داروهای شیمی درمانی که در این مرحله استفاده می شوند:

آزاسیتیدین

دسیتابین

میدوستائورین

درمان هدفمند AML

همان طور که از نامش پیداست این درمان به صورت اختصاصی تغییرات ژنتیکی در سلول های سرطانی را مورد هدف قرار داده و مانع از رشد آنها می شود. درمان با آنتی بادی مونوکلونال نوعی درمان هدفمند است. معمولا پزشکان از درمان هدفمند در بیمارانی که به شیمی درمانی پاسخ نمی دهند یا در صورت عود مجدد سرطان استفاده می کنند:

تقریبا 25 تا 30% از بیماران AML دارای جهش در ژن FTL3 هستند. برخی از پزشکان داروهای شیمی درمانی میدوستائورین یا گیلتری‌ تینیب را برای بیمارانی که این جهش را دارند تجویز می کنند.

ایوسیدنیب یا انازیدنیب برای درمان بیمارانی که دارای جهش در ژن IDH1 هستند تجویز می شود.

پیوند مغز استخوان آلوژنیک

در این نوع درمان بیمار سلول های بنیادی مغز استخوان، خون محیطی یا خون بند ناف یکی از خویشاوندان را که از لحاظ ژنتیکی با او مطابقت دارد دریافت می کند.

عوارض درمان AML

هر یک از روش های درمانی عوارض جانبی مختص خود را دارد. در AML، بیشترین عوارض جانبی در درمان با پیومند مغز استخوان آلوژنیک ایجاد می شود. شیمی درمانی ممکن است با سرکوب مغز استخوان عوارض مانع از تولید گلبول های قرمز و پلاکت ها می شود. عوارض درمان هدفمند AML بر اساس نوع دارو متفاوت است.

آیا AML قابل پیشگیری است؟

خیر، این بیماری قابل پیشگیری نیست. متخصصین می دانند عامل ایجاد این بیماری جهش های ژنتیکی است اما علت این جهش ها نامشخص است. با این حال موارد زیر شانس ابتلا به AML را افزایش می دهند:

• سیگار و قرار گرفتن در معرض دود سیگار
• قرار گرفتن طولانی مدت در معرض مواد شیمیایی سرطان زا به خصوص بنزن و فرمالدهید. در صورتیکه با این مواد سر و کار دارید حتما نکات ایمنی را رعایت کنید.

آیا AML قابل درمان است؟

در حال حاضر، پیوند مغز استخوان آلوژنیک تنها راه درمان این بیماری است. بر حسب شرایط گاهی پزشک توصیه به پیوند به عنوان اولین مرحله درمان می کند.

پیش آگهی بیماران AML

AML شبیه به یک سکه است. این یعنی، یک روی آن بهبودی کامل و روی دیگر عود مجدد است:

به طور کلی، تقریبا 50 تا 80% بیماران پس از درمان کاملا بهبود پیدا می کنند. بهبودی کامل معمولا در کودکان و بزرگسالانی که کمتر از 60 سال سن دارند اتفاق می افتد.

تقریبا در نیمی از بیماران مبتلا سرطان عود می کند. در این موارد پزشک توصیه به شیمی درمانی یا پیوند مغز استخوان می کند.