بیماری سلیاک چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان

- بیماری سلیاک چیست؟
- علائم بیماری سلیاک چیست؟
- علائم گوارشی بیماری سلیاک
- سایر علائم بیماری سلیاک
- علت بیماری سلیاک چیست؟
- چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به بیماری سلیاک هستند؟
- عوارض بیماری سلیاک چیست؟
- تشخیص بیماری سلیاک پگونه است؟
- آزمایشهای تشخیص بیماری سلیاک
- درمان بیماری سلیاک
- سایر روشهای درمان بیماری سلیاک
- درمان بیماری سلیاک چقدر طول میکشد؟
- آیا بیماری سلیاک درمان قطعی دارد؟
بیماری سلیاک (Celiac Disease) یک بیماری خودایمنی است که در آن، مصرف گلوتن باعث واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن میشود. این واکنش موجب التهاب روده باریک میشود و بهمرور زمان میتواند به آن آسیب برساند. خوشبختانه، رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن در بسیاری از موارد میتواند از ادامه آسیب جلوگیری و به ترمیم روده کمک کند.
بیماری سلیاک چیست؟
بیماری سلیاک (Celiac Disease) یک بیماری خودایمنی است که در آن، سیستم ایمنی بدن به گلوتن واکنش نشان میدهد. گلوتن نوعی پروتئین است که در بعضی از غلات وجود دارد. وقتی فرد مبتلا به سلیاک غذای حاوی گلوتن میخورد، سیستم ایمنی بدن او بهاشتباه به بافت روده باریک حمله میکند. این واکنش باعث التهاب و آسیب به دیواره داخلی روده باریک میشود.
روده باریک نقش مهمی در جذب مواد مغذی غذا دارد. زمانی که این بخش از دستگاه گوارش آسیب میبیند، بدن نمیتواند ویتامینها و سایر مواد مغذی موردنیاز خود را بهخوبی جذب کند.
اگر بیماری سلیاک درمان نشود، ممکن است به سوءجذب مواد مغذی و در نهایت سوءتغذیه منجر شود. این وضعیت میتواند مشکلات مختلفی برای سلامتی ایجاد کند. در کودکان نیز ممکن است باعث اختلال در رشد و تکامل شود.
گلوتن در غلاتی مانند گندم، جو و چاودار وجود دارد. بنابراین، بسیاری از مواد غذایی رایج مانند نان، ماکارونی، غلات صبحانه و آبجو حاوی گلوتن هستند. همچنین ممکن است در تهیه برخی سسها، سوپها و غذاهای بستهبندیشده نیز از گلوتن استفاده شود.
به همین دلیل، افراد مبتلا به سلیاک باید رژیم غذایی بدون گلوتن را رعایت کنند تا از آسیب بیشتر به روده جلوگیری شود.
علائم بیماری سلیاک چیست؟
علائم بیماری سلیاک ممکن است در هر سنی ظاهر شوند، اما این بیماری معمولاً در دو دوره سنی بیشتر تشخیص داده میشود:
- اوایل کودکی، بین ۸ تا ۱۲ ماهگی؛ زمانی که کودک شروع به خوردن غذاهای حاوی گلوتن، مانند بیسکویت و غلات صبحانه میکند.
- میانسالی، بین ۴۰ تا ۶۰ سالگی
علائم سلیاک در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد هیچ علامتی ندارند، اما برخی دیگر پس از خوردن غذاهای حاوی گلوتن دچار مشکلات گوارشی میشوند. گاهی نیز علائم زمانی ظاهر میشوند که روده آسیب دیده و بدن دیگر نمیتواند مواد مغذی موردنیاز خود را بهخوبی جذب کند.
علائم گوارشی بیماری سلیاک
- درد شکم
- نفخ شکم
- گاز زیاد در روده
- اسهال
سایر علائم بیماری سلیاک
- رنگپریدگی پوست
- خستگی شدید
- سرد بودن دستها
- نازک و گود شدن ناخنها، به شکلی که شبیه قاشق میشوند.
- آسیب به مینای دندان
- نامنظم شدن قاعدگی
- مشکل در باردار شدن
- زودرنجی یا افسردگی
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- کند شدن رشد کودکان
برخی از افراد مبتلا به سلیاک دچار نوعی مشکل پوستی به نام درماتیت هرپتیفرم (Dermatitis Herpetiformis) میشوند. این بیماری باعث ایجاد جوشها یا تاولهای کوچک و بسیار خارشدار روی پوست میشود که معمولاً در نواحی آرنج، زانو، باسن و پوست سر دیده میشوند.
علت بیماری سلیاک چیست؟
بیماری سلیاک تا حدی زمینه ژنتیکی دارد. تقریباً همه افراد مبتلا به این بیماری، تغییرات ژنتیکی خاصی در ژنهای HLA-DQ2 یا HLA-DQ8 دارند که از والدین خود به ارث بردهاند. بااینحال، داشتن این تغییرات ژنتیکی لزوماً به معنای ابتلا به سلیاک نیست.
علاوه بر عوامل ژنتیکی، عوامل دیگری نیز ممکن است در شروع بیماری نقش داشته باشند. برخی متخصصان معتقدند که ترکیب میکروبهای طبیعی روده میتواند در بروز سلیاک مؤثر باشد. گروهی دیگر نیز احتمال میدهند که اتفاقاتی مانند ابتلا به یک بیماری یا انجام جراحی، باعث شروع سلیاک شوند.
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به بیماری سلیاک هستند؟
احتمال ابتلا به سلیاک در زنان بیشتر است. همچنین، افراد زیر بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند:
- افرادی که به بیماری خودایمنی دیگری مبتلا هستند.
- افرادی که اختلالات کروموزومی مانند سندرم ترنر، سندرم ویلیامز یا سندرم داون دارند.
- افرادی که یکی از بستگان درجهیک آنها، یعنی پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزندشان، به بیماری سلیاک مبتلاست.
عوارض بیماری سلیاک چیست؟
اگر بیماری سلیاک درمان نشود، ممکن است بهمرور زمان مشکلات جدی برای سلامتی ایجاد کند. مهمترین عوارض این بیماری عبارتاند از:
- سوءتغذیه: آسیب به روده باریک باعث میشود بدن نتواند مواد مغذی موردنیاز خود را بهخوبی جذب کند. این وضعیت ممکن است به سیستم عصبی و استخوانها آسیب برساند و بعضی از این آسیبها بهسختی قابل جبران باشند.
- مشکل در هضم برخی مواد غذایی: آسیب به دیواره داخلی روده ممکن است باعث شود فرد در هضم بعضی مواد غذایی، مانند شیر و سایر لبنیات حاوی لاکتوز، دچار مشکل شود
- اسپروی کلاژنی (Collagenous Sprue): در این بیماری، نوعی پروتئین به نام کلاژن در پوشش داخلی روده باریک تجمع پیدا میکند و مانع جذب مواد مغذی میشود.
- ضعیف شدن سیستم ایمنی: این وضعیت باعث میشود بدن در برابر بیماریها آسیبپذیرتر شود و احتمال ابتلا به سایر بیماریهای خودایمنی نیز افزایش پیدا کند.
بیماری سلیاک همچنین ممکن است بر کبد تأثیر بگذارد و بهمرور زمان باعث بیماری مزمن کبدی شود. همچنین، درمان نکردن سلیاک خطر ابتلا به سرطان روده باریک را افزایش می دهد.
تشخیص بیماری سلیاک پگونه است؟
اگر بعد از مصرف غذاهای حاوی گلوتن دچار علائم بیماری سلیاک میشوید، ممکن است به این بیماری مبتلا باشید.
البته باید توجه داشت که برخی مشکلات گوارشی و حساسیتهای غذایی نیز میتوانند علائمی شبیه بیماری سلیاک ایجاد کنند. برای مثال، بسیاری از افراد به گلوتن یا محصولات حاوی گندم حساس هستند.
بااینحال، تفاوت مهم این است که این مشکلات، برخلاف بیماری سلیاک، به روده باریک آسیب نمیرسانند. به همین دلیل، پزشک برای تشخیص سلیاک بررسی میکند که آیا نشانهای از آسیب به روده باریک وجود دارد یا خیر.
آزمایشهای تشخیص بیماری سلیاک
برای تشخیص بیماری سلیاک از دو آزمایش اصلی استفاده میشود. پزشکان معمولاً ترجیح میدهند برای تأیید تشخیص، هر دو آزمایش انجام شوند:
- آزمایش خون: در این آزمایش، وجود آنتیبادیهای مرتبط با گلوتن در خون بررسی میشود.
- نمونهبرداری از روده باریک (بیوپسی): پزشک با انجام آندوسکوپی، نمونه کوچکی از بافت روده باریک برمیدارد تا آن را از نظر آسیب به پوشش داخلی روده بررسی کند.
پزشک ممکن است برای بررسی کمبود ویتامینها و سایر مواد مغذی نیز آزمایش خون تجویز کند. کمبود شدید این مواد میتواند مشکلات مختلفی در بدن ایجاد کند و در بعضی موارد، برای جبران آنها به درمان تغذیهای نیاز است.
از جمله مشکلاتی که ممکن است در این آزمایشها مشخص شوند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمخونی ناشی از کمبود آهن
- کمخونی ناشی از کمبود ویتامینها
- کمبود ویتامین D
درمان بیماری سلیاک
مهمترین اقدام برای درمان بیماری سلیاک، حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی است. اگرچه نمیتوان واکنش سیستم ایمنی بدن به گلوتن را تغییر داد، اما با پرهیز از مصرف آن میتوان از بروز این واکنش و آسیب به روده جلوگیری کرد.
با حذف گلوتن از رژیم غذایی، روده باریک بهتدریج شروع به ترمیم میکند و پس از مدتی میتواند دوباره مواد مغذی را بهخوبی جذب کند. بااینحال، افراد مبتلا به سلیاک باید تا پایان عمر رژیم غذایی بدون گلوتن را بهطور دقیق رعایت کنند؛ زیرا مصرف دوباره گلوتن باعث آسیب به روده باریک می شود.
سایر روشهای درمان بیماری سلیاک
علاوه بر رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن، ممکن است پزشک با توجه به شرایط بیمار، درمانهای زیر را نیز توصیه کند:
- مکملهای غذایی: برای جبران کمبود شدید ویتامینها و سایر مواد مغذی
- داروها: برای درمان مشکلات پوستی ناشی از سلیاک، مانند درماتیت هرپتیفرم، که با دارویی به نام داپسون (Dapsone) درمان می شود.
- کورتیکواستروئیدها: برای کنترل التهاب شدید
افراد مبتلا به بیماری سلیاک باید بهطور منظم تحت نظر پزشک باشند و آزمایشهای دورهای لازم را انجام دهند.
درمان بیماری سلیاک چقدر طول میکشد؟
بیشتر افراد مبتلا به سلیاک میگویند که علائمشان مدت کوتاهی پس از شروع رژیم غذایی بدون گلوتن بهتر میشود. بااینحال، جبران کمبود ویتامینها و سایر مواد مغذی ممکن است چند هفته طول بکشد و ترمیم کامل پوشش داخلی روده معمولاً به چند ماه زمان نیاز دارد.
در بعضی افراد، بهبودی ممکن است بیشتر طول بکشد. این موضوع به شدت آسیب روده و مدتزمانی که روده آسیب دیده است بستگی دارد. حتی مصرف مقدار بسیار کمی گلوتن نیز میتواند روند بهبودی را به تأخیر بیندازد.
آیا بیماری سلیاک درمان قطعی دارد؟
بیماری سلیاک درمان قطعی ندارد، اما با حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی میتوان آن را کنترل کرد. بیشتر افراد مبتلا به سلیاک با رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن، علائمشان بهتر میشود و میتوانند زندگی سالمی داشته باشند. همچنین بیشتر آسیبهایی که این بیماری به بدن وارد میکند، قابل جبران هستند.
اگر با وجود رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن، علائم بیماری همچنان ادامه داشته باشند، ممکن است فرد بدون اینکه متوجه شود، مقدار کمی گلوتن مصرف کرده باشد. البته گاهی این علائم به دلیل بیماری دیگری ادامه پیدا میکنند.در تعداد کمی از بیماران نیز نوعی از سلیاک وجود دارد که به درمانهای معمول پاسخ نمیدهد.




