ژن چیست؟ آشنایی با عملکرد ژنها و نقش آنها در انتقال صفات ارثی

- ژن چیست؟
- ژنها و آللها
- ژنها چگونه عمل میکنند؟
- انواع الگوهای وراثت
- وراثت مندلی (Mendelian inheritance)
- غالبیت ناقص (Incomplete dominance)
- همبارزی (Codominance)
- وراثت چندژنی (Polygenic inheritance)
- اپیستازی (Epistasis)
- ژنهای وابسته به جنس یا وابسته به کروموزوم X
- پلیوتروپی (Pleiotropy)
- ژنها چه شکلی هستند؟
- تغییرات ژنی و بیماریها
ژنها بخشهایی از DNA هستند که اطلاعات لازم برای تعیین ویژگیهای بدن و کنترل عملکردهای مختلف آن را در اختیار سلولها قرار میدهند. این اطلاعات به سلولها کمک میکند پروتئینهایی بسازند که وظایف مختلفی در بدن دارند؛ از تعیین رنگ مو گرفته تا کمک به حفظ ضربان قلب.
هر ژن بهصورت دو نسخه در بدن ما وجود دارد؛ یک نسخه را از مادر و نسخه دیگر را از پدر به ارث میبریم. به شکلهای مختلف یک ژن، آلل (Allele) گفته میشود.
ژن چیست؟
ژنها بخشهایی از DNA هستند که اطلاعات لازم برای ایجاد ویژگیهای مختلف یا انجام فعالیتهای بدن را در خود دارند. DNA مولکولی است که این اطلاعات روی آن ذخیره میشود و درون سلولها، در ساختارهایی به نام کروموزوم قرار میگیرد. برای درک بهتر، میتوان DNA را به یک کتابخانه، کروموزومها را به کتابهای آن و ژنها را به فصلهای مختلف این کتابها تشبیه کرد. فصلهایی که درباره ویژگیهای بدن و نحوه عملکرد آن اطلاعات میدهند.
وقتی میگوییم این ویژگی در ژنهای شماست، احتمالاً به ویژگیهایی مثل لبخند مادر یا رنگ چشم پدر فکر میکنید. اما ژنها فقط مسئول ویژگیهای ظاهری نیستند. آنها دستورالعملهایی را در اختیار سلولها قرار میدهند که به کمک آنها بخشهای مختلف بدن کار میکنند و با یکدیگر در ارتباط هستند. برای مثال، ژنها در تعیین رنگ مو، رنگ چشم و قد نقش دارند. همچنین در عملکرد عضلات هنگام حرکت و نحوه واکنش سیستم ایمنی بدن به میکروبها مؤثرند.
تعداد دقیق ژنهای انسان هنوز مشخص نیست، اما تخمین زده میشود که بدن ما حدود ۲۰ هزار ژن داشته باشد. این تعداد شامل ژنهایی است که دستور ساخت پروتئینها را در اختیار سلولها قرار میدهند. البته همه بخشهای DNA برای ساخت پروتئین نیستند و بعضی از آنها وظایف دیگری دارند. هنوز هم درباره اینکه آیا این بخشها را باید ژن به حساب آورد یا نه، اتفاقنظر وجود ندارد.
ژنها و آللها
کروموزومهای بدن بهصورت جفت هستند و ژنها نیز همینطور. از هر جفت ژن، یک نسخه را از مادر و نسخه دیگر را از پدر خود به ارث میبرید. بنابراین، دو مجموعه ژنی که از والدین خود دریافت میکنید، کاملاً مشابه یکدیگر نیستند.
علاوه بر این، هنگام تقسیم سلولها، کروموزومها میتوانند بخشهایی از خود را با یکدیگر جابهجا کنند. به این فرایند کراسینگاور (Crossing over) گفته میشود. در نتیجه، هر کروموزوم ترکیب منحصربهفردی از ژنهای بهارثرسیده از پدر و مادر را در خود دارد، ترکیبی که کاملاً مختص خود شماست. این یکی از دلایلی است که باعث میشود بیشتر افراد دقیقاً شبیه هیچیک از والدین یا حتی خواهر و برادرهایشان نباشند.
به شکلهای مختلف یک ژن، آلل (Allele) گفته میشود. برای مثال، اگر بخشی از یک کتاب را به موضوع رنگ چشم اختصاص دهیم، یک آلل میتواند حاوی اطلاعات مربوط به چشمهای قهوهای و آلل دیگر حاوی اطلاعات مربوط به چشمهای آبی باشد. ترکیب آللهایی که در DNA شما وجود دارد، ژنوتیپ (Genotype) نامیده میشود. در مقابل، ویژگیای که در نهایت در بدن شما بروز پیدا میکند، فنوتیپ (Phenotype) است، برای مثال، داشتن چشمهای قهوهای یا آبی.
ژنها چگونه عمل میکنند؟
ژنها دستورالعمل ساخت پروتئینها را در اختیار سلولهای بدن قرار میدهند. پروتئینها در ساخت تمام بخشهای بدن نقش دارند و به هر بخش کمک میکنند وظایف خود را انجام دهد. در واقع، ژنها به سلولها میگویند:
- برای ساخت یک پروتئین مشخص، از کدام اسیدهای آمینه (اجزای سازنده پروتئینها) استفاده کنند.
- ساخت پروتئین را از کدام نقطه در DNA آغاز کنند.
- در کدام نقطه، ساخت پروتئین را به پایان برسانند.
فعالیت ژنها همیشه یکسان نیست. بعضی ژنها ممکن است فعال یا غیرفعال شوند یا دستورالعملهای متفاوتی ارائه دهند. این موضوع به محل قرارگیری ژن در بدن و شرایطی که بدن در آن قرار دارد بستگی دارد. برای مثال، بیماری، آسیبدیدگی و حتی محیط زندگی نیز میتواند بر نحوه فعالیت ژنها تأثیر بگذارد. به بررسی این تأثیرات، اپیژنتیک (Epigenetics) گفته میشود.
هر ژن از رشتهای از DNA تشکیل شده است و اطلاعات موجود در DNA با استفاده از یک رمز ژنتیکی، دستور ساخت پروتئینها را به سلول میرساند. ابتدا مولکولی به نام RNA پیامرسان (mRNA)، اطلاعات ژنتیکی هر ژن را از روی DNA رونویسی میکند. سپس این اطلاعات را از هسته سلول به ساختارهایی به نام ریبوزوم منتقل میکند. ریبوزومها این دستورالعملها را میخوانند و بر اساس آنها پروتئین میسازند. به این مرحله ترجمه گفته میشود.
در رمز ژنتیکی، هر سه حرف متوالی یک کدون (Codon) را تشکیل میدهند. هر کدون مشخص میکند که کدام اسید آمینه باید به زنجیره پروتئین اضافه شود. بعضی کدونها نیز به ریبوزوم علامت میدهند که ساخت پروتئین را شروع یا متوقف کند. به این ترتیب، ریبوزوم با خواندن پیام ژنتیکی، پروتئین موردنظر را میسازد.
در بدن انسان ۲۰ نوع اسید آمینه وجود دارد که میتوانند به شکلهای بسیار متنوعی در کنار هم قرار بگیرند و پروتئینهای مختلفی بسازند. به همین دلیل، ژنها میتوانند از طریق پروتئینها، در ایجاد طیف گستردهای از ویژگیها و عملکردهای بدن نقش داشته باشند. دانشمندان تخمین میزنند که بدن انسان بیش از ۱۰۰ هزار نوع پروتئین دارد.
انواع الگوهای وراثت
ژنها و شکلهای مختلف آنها (آللها) میتوانند به شکل های مختلفی بر یکدیگر تأثیر بگذارند. به این شیوههای تعامل، الگوهای وراثت گفته میشود. اگر برای یک ژن، دو آلل متفاوت داشته باشید، اینکه در نهایت چه ویژگیای در شما بروز پیدا کند، به نحوه تعامل این آللها بستگی دارد.
وراثت مندلی (Mendelian inheritance)
در الگوی وراثت مندلی، یک آلل میتواند غالب و دیگری مغلوب باشد. اگر از یک ژن، یک آلل غالب و یک آلل مغلوب داشته باشید، یا هر دو آلل غالب باشند، ویژگی غالب در شما بروز پیدا میکند. ویژگی مغلوب تنها زمانی ظاهر میشود که آلل مغلوب را از هر دو والد خود به ارث برده باشید. احتمالاً وقتی صحبت از ژنتیک میشود، بیشتر ما ابتدا به همین مفهوم غالب و مغلوب فکر میکنیم؛ با این حال، وراثت بیشتر ژنهای انسان به این سادگی نیست.
این الگوی وراثت به نام گرگور مندل نامگذاری شده است. او با انجام آزمایشهایی روی گیاه نخود، این الگو را شناسایی کرد. یکی از نمونههای صفات مندلی در انسان، نوع جرم گوش است. جرم گوش مرطوب یک صفت غالب و جرم گوش خشک یک صفت مغلوب محسوب میشود.
غالبیت ناقص (Incomplete dominance)
گاهی اگر یک آلل غالب و یک آلل مغلوب داشته باشید، ویژگی نهایی ترکیبی از هر دو حالت خواهد بود. به این الگو غالبیت ناقص میگویند. حالت مو یکی از مثالهایی است که معمولاً برای توضیح این الگو به کار میرود. برای مثال، اگر یکی از والدین موهای فر و دیگری موهای صاف داشته باشد، ممکن است فرزند آنها موهای موجدار داشته باشد.
همبارزی (Codominance)
در همبارزی، هیچ یک از دو آلل نسبت به دیگری غالب یا مغلوب نیست و هر دو بهطور همزمان در بروز ویژگی نقش دارند. گروههای خونی A و B نمونهای از این الگو هستند. اگر آلل A را از یک والد و آلل B را از والد دیگر به ارث ببرید، گروه خونی شما AB خواهد بود. البته هر دو آلل A و B نسبت به آلل O غالب هستند.
وراثت چندژنی (Polygenic inheritance)
برخی صفات تحت تأثیر بیش از یک ژن قرار دارند. این وضعیت را میتوان به ترکیب چند ماده با مقدارهای متفاوت در یک دستور پخت تشبیه کرد. صفات چندژنی معمولاً تنوع زیادی دارند؛ برای مثال، رنگ پوست و قد از این نوع صفات هستند.
اپیستازی (Epistasis)
اپیستازی زمانی اتفاق میافتد که یک ژن بر عملکرد یا نحوه بروز اثر ژن دیگری تأثیر بگذارد. برای درک سادهتر، ژنی را تصور کنید که مانند یک کلید روشن و خاموش برای ژن دیگری عمل میکند.
برای مثال، چراغ راهنمایی را در نظر بگیرید که ژن تعیینکننده رنگ آن، رنگ سبز را مشخص کرده است. اما این رنگ فقط زمانی دیده میشود که ژن دیگری که مانند کلید روشن و خاموش عمل میکند، در وضعیت روشن باشد. اگر این ژن در وضعیت خاموش قرار بگیرد، رنگ چراغ اصلاً دیده نمیشود. در بسیاری از موارد، اپیستازی با وراثت چندژنی نیز ارتباط دارد، یعنی چندین ژن میتوانند بر عملکرد یکدیگر تأثیر بگذارند و در نهایت ویژگی مشخصی را ایجاد کنند.
برخی از ژنهای مؤثر در تعیین رنگ چشم نیز با یکدیگر تعامل اپیستاتیک دارند. برای مثال، ژن OCA2 در تعیین رنگ چشم قهوهای یا آبی نقش دارد. ژن دیگری به نام HERC2 به ژن OCA2 کمک میکند تا رنگدانه لازم برای ایجاد رنگ قهوهای چشم تولید شود. بنابراین، حتی اگر ژنهای OCA2 زمینه رنگ قهوهای چشم را فراهم کنند، در صورتی که ژن HERC2 بهدرستی عمل نکند، ممکن است رنگ چشم آبی باشد.
ژنهای وابسته به جنس یا وابسته به کروموزم X
ژنهای وابسته به جنس، ژنهایی هستند که روی کروموزوم X قرار دارند. بیماریهایی که در اثر تغییرات آللهای این ژنها ایجاد میشوند، بیشتر در مردان دیده میشوند؛ زیرا مردان فقط یک کروموزوم X دارند. در مقابل، زنان دو کروموزوم X دارند و ممکن است آلل سالم روی کروموزوم X دیگر، از بروز علائم بیماری جلوگیری کند.
پلیوتروپی (Pleiotropy)
به ژنهایی که بر بیش از یک ویژگی بدن تأثیر میگذارند، پلیوتروپیک گفته میشود. برای مثال، در افراد مبتلا به آلبینیسم (زالی)، تغییر در هر دو آلل یک ژن باعث کاهش یا نبود رنگدانه در مو، چشم و پوست میشود.
ژنها چه شکلی هستند؟
ژنها بخشهایی از DNA هستند. DNA از واحدهای کوچکی تشکیل شده که بهصورت جفتجفت در کنار هم قرار میگیرند. به هر یک از این جفتها، جفتباز گفته میشود. ترتیب قرار گرفتن جفتبازها در کنار هم، اطلاعات ژنتیکی را شکل میدهد.
در این توالی، هر سه جفتباز یک کد مشخص را تشکیل میدهند که به ساخت یک اسید آمینه کمک میکند. اسیدهای آمینه نیز مانند قطعات کوچکی به هم متصل میشوند و زنجیرههایی را میسازند که در نهایت پروتئینها را تشکیل میدهند. بخشهایی از این توالی نیز محل شروع و پایان ژن را مشخص میکنند. ژنها روی کروموزومها قرار دارند. کروموزومها هم درون هسته بیشتر سلولهای بدن جای گرفتهاند.
تغییرات ژنی و بیماریها
برخی از آللهایی که از والدین خود به ارث میبرید، میتوانند باعث بروز بیماریهای ژنتیکی مختلفی شوند. از جمله این بیماریها میتوان به فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis)، بیماری کمخونی داسیشکل (Sickle Cell Disease) و بیماری هانتینگتون (Huntington’s Disease) اشاره کرد. برخی بیماریهای ژنتیکی نیز با کروموزوم X مرتبط هستند، مانند هموفیلی (Hemophilia)، کوررنگی قرمز-سبز و دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy).
برخی بیماریهای ژنتیکی ممکن است در سنین بالاتر بروز پیدا کنند. برای مثال، تغییرات در ژنهای سرکوبگر تومور، ژنهای ترمیم DNA و ژنهایی که تقسیم سلولی را کنترل میکنند (پروتوآنکوژنها)، میتوانند باعث ایجاد سرطان شوند یا احتمال ابتلا به آن را افزایش دهند. گاهی این تغییرات ژنتیکی از والدین به ارث میرسند. سندرم لی-فرامنی (Li-Fraumeni Syndrome)، تغییرات در ژنهای BRCA و سندرم لینچ (Lynch Syndrome) از نمونههای این موارد هستند.




