آتاکسی چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان

- آتاکسی چیست؟
- علائم آتاکسی چیست؟
- انواع آتاکسی
- علت آتاکسی چیست؟
- درمان آتاکسی چگونه است؟
- آتاکسی درماننشده چه عوارضی دارد؟
- طول عمر بیماران آتاکسی چقدر است؟
- آیا میتوان از آتاکسی پیشگیری کرد؟
- چه زمانی برای علائم آتاکسی به پزشک مراجعه کنیم؟
- تفاوت آتاکسی و آپراکسی چیست؟
آتاکسی (Ataxia) به اختلال در هماهنگی حرکات عضلات گفته میشود که میتواند باعث حرکات نامنظم، ناشیانه و دشواری در کنترل حرکات بدن شود. بیماریها و عوامل مختلفی ممکن است باعث بروز آتاکسی شوند. بسته به علت ایجاد آن، در برخی موارد میتوان آتاکسی را درمان کرد یا علائم آن را برطرف کرد.
آتاکسی چیست؟
آتاکسی (Ataxia) به اختلال در هماهنگی حرکات بدن گفته میشود و معمولاً زمانی رخ میدهد که عملکرد سیستم عصبی دچار اختلال شده باشد. آتاکسی ممکن است بهتنهایی یا همراه با علائم دیگر ظاهر شود.
افراد مبتلا به آتاکسی معمولاً در راه رفتن و حفظ تعادل مشکل دارند، اما این اختلال میتواند حرکات دیگر بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
آتاکسی علتهای مختلفی دارد. در برخی موارد، علت آن قابل درمان است و علائم ممکن است کاملاً برطرف شوند، اما گاهی این اختلال دائمی است. آتاکسی میتواند در هر سنی ایجاد شود و تأثیر آن بر سلامت افراد، بسته به علت بروز آن متفاوت است.
علائم آتاکسی چیست؟
علائم آتاکسی بسته به نوع آن متفاوت است. این اختلال میتواند باعث بروز مشکلات زیر شود:
- راه رفتن با قدمهای نامتعادل و فاصله بیشتر بین پاها
- مشکل در کنترل حرکات دستها و پاها، مانند برداشتن یا جابهجا کردن اشیا
- تاب خوردن بدن به طرفین، بهویژه هنگام نشستن یا ایستادن
- اختلال در گفتار، مانند نامفهوم صحبت کردن یا تغییر در سرعت و آهنگ گفتار
- مشکل در بلع غذا و مایعات
- حرکات غیرارادی و تکراری چشمها به چپ و راست (نیستاگموس)
- بیشتر شدن ناهماهنگی حرکات هنگام بستن چشمها
- مشکل در تشخیص موقعیت بدن و فاصله اشیا، مانند درست تشخیص ندادن فاصله دست تا یک جسم
- ناتوانی در تنظیم نیروی لازم برای انجام حرکات؛ برای مثال، فرد ممکن است هنگام برداشتن یا گذاشتن یک وسیله، فشار بیشازحد یا خیلی کمی وارد کند.
- مشکل در حفظ تعادل

انواع آتاکسی
آتاکسی علتهای مختلفی دارد و ممکن است بخشهای متفاوتی از سیستم عصبی را درگیر کند. به همین دلیل، پزشکان انواع آتاکسی را به دو روش دستهبندی میکنند: بر اساس اینکه کدام بخش از سیستم عصبی دچار مشکل شده و بر اساس اینکه آتاکسی چگونه به وجود آمده است.
انواع آتاکسی بر اساس بخشی از سیستم عصبی که درگیر شده است
از این نظر، آتاکسی سه نوع اصلی دارد:
- آتاکسی مخچه ای (Cerebellar Ataxia): زمانی ایجاد میشود که مخچه بهدرستی کار نکند. مخچه بخشی از مغز است که به حفظ تعادل، وضعیت بدن، تنظیم انقباض عضلات و هماهنگی حرکات کمک میکند.
- آتاکسی حسی(Sensory Ataxia): بدن ما بهطور طبیعی میتواند موقعیت دستها، پاها و سایر اندامها را حتی بدون نگاه کردن به آنها تشخیص دهد. در آتاکسی حسی، این توانایی مختل میشود و فرد نمیتواند حرکات بدنش را بهخوبی هماهنگ کند.
- آتاکسی دهلیزی(Vestibular Ataxia): این نوع آتاکسی به دلیل مشکلات گوش داخلی ایجاد میشود. گوش داخلی نقش مهمی در حفظ تعادل دارد و زمانی که عملکرد آن مختل شود، هماهنگ کردن حرکات بدن دشوار میشود.
انواع آتاکسی بر اساس چگونگی ایجاد آن
آتاکسی از این نظر نیز به سه گروه تقسیم میشود:
- آتاکسی اکتسابی(Acquired Ataxia): این نوع آتاکسی در طول زندگی ایجاد میشود. برای مثال، ممکن است فرد پس از سکته مغزی که مخچه را درگیر کرده است، دچار آتاکسی شود. بعضی از موارد آتاکسی اکتسابی، مانند آتاکسی ناشی از کمبود ویتامین، موقتی هستند یا با درمان بهبود پیدا میکنند.
- آتاکسی ارثی (Inherited Ataxia): زمانی ایجاد میشود که فرد یک بیماری ژنتیکی عامل آتاکسی را از یکی از والدین یا هر دوی آنها به ارث برده باشد. آتاکسی فردریش شایعترین نوع آتاکسی ارثی است. آتاکسی دورهای (Episodic Ataxia) نیز یکی دیگر از انواع آن محسوب میشود.
- آتاکسی تکگیر (Sporadic Ataxia): این نوع آتاکسی به دلیل تغییراتی در DNA ایجاد میشود که از والدین به ارث نرسیدهاند. آتاکسی تکگیر معمولاً در بزرگسالی بروز میکند. یکی از نمونههای آن، تحلیل رفتن مخچه در سنین بالاتر بدون علت مشخص است.
علت آتاکسی چیست؟
آتاکسی معمولاً زمانی ایجاد میشود که بخشی از سیستم عصبی آسیب ببیند. در بیشتر موارد، مشکل به مخچه یا مسیرهای عصبی مرتبط با آن مربوط میشود. مخچه بخشی از مغز است که وظیفه هماهنگ کردن حرکات بدن را بر عهده دارد. بااینحال، آسیب به نخاع یا بعضی از اعصاب، مانند عصب دهلیزیحلزونی که در شنوایی و تعادل نقش دارد، نیز میتواند باعث آتاکسی شود.
عوامل و بیماریهای مختلفی ممکن است باعث آتاکسی شوند، از جمله:
- مصرف الکل، بهویژه مصرف بیشازحد یا وابستگی به الکل
- بیماریهای خودایمنی، مانند اماس (MS) و بیماری سلیاک که ممکن است باعث نوعی آتاکسی مرتبط با گلوتن شود.
- آسیبهای مغزی ناشی از سکته مغزی، ضربه به سر یا تومور مغزی
- بیماریهایی که بهتدریج باعث آسیب به سیستم عصبی میشوند، مانند آتروفی سیستم چندگانه (MSA)
- بیماریهای ژنتیکی، مانند آتاکسی فریدریش، آتاکسی تلانژکتازی و آتاکسیهای نخاعیمخچهای
- عفونتها، بهویژه عفونتهای ویروسی در کودکان
- عوارض جانبی بعضی داروها، بهخصوص داروهای آرامبخش، ضدتشنج و داروهای شیمیدرمانی
- مسمومیت با مواد سمی، مانند فلزات سنگین و حلالهای شیمیایی
- کمبود بعضی ویتامینها، مانند ویتامین B1 و B12

درمان آتاکسی چگونه است؟
درمان آتاکسی به علت ایجاد آن بستگی دارد. در بعضی موارد، مانند آتاکسی ناشی از مصرف الکل، حساسیت به گلوتن، عفونتهای ویروسی یا مصرف برخی داروها، ممکن است علائم با درمانهای ساده برطرف شوند.
اما برخی از بیماریهایی که باعث آتاکسی میشوند، مانند بیماریهای ژنتیکی یا بیماریهایی که بهتدریج به سیستم عصبی آسیب میزنند، قابل برگشت نیستند. در این شرایط، درمان بیشتر بر کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی فرد تمرکز دارد.
برای مثال، فیزیوتراپی میتواند به تقویت عضلات، بهبود تعادل و هماهنگی حرکات کمک کند. گفتاردرمانی نیز ممکن است باعث بهبود مشکلات گفتاری و بلع شود.
از آنجا که علت و شدت آتاکسی در افراد مختلف متفاوت است، پزشک میتواند با توجه به شرایط هر فرد، مناسبترین روشهای درمانی را پیشنهاد دهد.
آتاکسی درماننشده چه عوارضی دارد؟
آتاکسی میتواند انجام کارهای روزمره را دشوار کند. فرد ممکن است به دلیل ناتوانی در کنترل و هماهنگ کردن حرکات بدن، در انجام فعالیتهای معمول خود با مشکل روبهرو شود. این شرایط گاهی باعث افسردگی و دوری از جمع میشود.
آتاکسی همچنین ممکن است عوارض جسمی زیر را به همراه داشته باشد:
- زمین خوردن
- مشکلات تنفسی
- خفگی ناشی از پریدن غذا یا مایعات به راه تنفسی
- تغییر شکل استخوانها و مفاصل، مانند انحراف ستون فقرات (اسکولیوز) و قوس بیشازحد کف پا
البته همه افراد مبتلا به آتاکسی دچار این عوارض نمیشوند. احتمال بروز آنها به علت آتاکسی و شدت بیماری بستگی دارد.

طول عمر بیماران آتاکسی چقدر است؟
تأثیر آتاکسی بر طول عمر به علت ایجاد آن بستگی دارد. بسیاری از عواملی که باعث آتاکسی میشوند، بهویژه مواردی که موقتی یا قابل درمان هستند، تأثیری بر طول عمر ندارند. اما برخی از انواع آتاکسی، بهخصوص انواع ژنتیکی آن، ممکن است باعث کاهش طول عمر شوند.
پزشک با بررسی علت آتاکسی و شرایط بیمار میتواند مشخص کند که آیا این اختلال بر طول عمر او تأثیر میگذارد یا خیر.
آیا میتوان از آتاکسی پیشگیری کرد؟
میتوان از برخی عوامل ایجادکننده آتاکسی پیشگیری کرد، اما بسیاری از آنها قابل پیشبینی نیستند و نمیتوان از بروز آنها جلوگیری کرد.
با رعایت نکات زیر میتوان احتمال ابتلا به برخی از انواع آتاکسی اکتسابی را کاهش داد:
- از مصرف الکل خودداری کنید یا مصرف آن را محدود کنید.
- از مصرف مواد مخدر و استنشاق مواد شیمیایی مانند تینر، بنزین، چسب و اسپری رنگ خودداری کنید.
- با داشتن رژیم غذایی سالم و متنوع، از کمبود ویتامینها جلوگیری کنید.
- بیماریهایی مانند فشار خون بالا و دیابت را کنترل کنید تا خطر سکته مغزی کاهش یابد.
- هنگام انجام فعالیتهایی که احتمال آسیب به سر وجود دارد، از کلاه ایمنی استفاده کنید.
- اگر در محیط کار با مواد سمی سروکار دارید، از تجهیزات محافظتی مناسب استفاده کنید.
- عفونتها، بهویژه عفونتهای گوش را بهموقع درمان کنید، زیرا ممکن است باعث اختلال در تعادل شوند.
چه زمانی برای علائم آتاکسی به پزشک مراجعه کنیم؟
گاهی آتاکسی میتواند نشانه یک مشکل جدیتر باشد. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، باید به پزشک مراجعه کنید:
- آتاکسی بهطور ناگهانی شروع شده یا علائم آن بهمرور زمان شدیدتر شده است.
- همراه با آتاکسی، علائمی مانند سردرد، حالت تهوع یا استفراغ دارید.
- در بلع غذا، صحبت کردن یا کنترل حرکات چشمها دچار مشکل شدهاید.
- علائم آتاکسی بیش از چند روز ادامه پیدا کردهاند.
- آتاکسی انجام فعالیتهای روزمره شما را مختل کرده است.
اگر آتاکسی همراه با هر یک از علائم سکته مغزی ظاهر شد، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
تفاوت آتاکسی و آپراکسی چیست؟
آتاکسی (Ataxia) و آپراکسی (Apraxia) دو اختلال هستند که با وجود شباهتهایی که دارند، با یکدیگر متفاوتاند.
- آپراکسی(Apraxia): در این اختلال، مغز در پردازش حرکات و فعالیتهایی که فرد از قبل بلد بوده دچار مشکل میشود. به همین دلیل، فرد ممکن است نتواند کارهای آشنا را انجام دهد یا نحوه انجام آنها را توضیح دهد.
- آتاکسی(Ataxia): در آتاکسی، مشکل اصلی ناهماهنگی حرکات عضلات است. این اختلال میتواند انجام هر نوع حرکتی را دشوار کند، چه حرکتی که فرد قبلاً بارها انجام داده و چه حرکتی که برای او جدید است.




