ناباروری، تشخیص و درمان آن

فهرست مطالب
- انواع ناباروری
- علت ناباروری چیست؟
- ناباروری در زنان
- ناباروری در مردان
- چه عواملی شانس نازایی در زنان را بیشتر می کنند؟
- چه عواملی شانس ناباروری در مردان را بیشتر می کنند؟
- چه زمانی نیاز به درمان ناباروری است؟
- چگونه ناباروی تشخیص داده می شود؟
- تشخیص ناباروری در زنان
- تشخیص ناباروری در مردان
- آزمایش ژنتیک ناباروری
- انواع آزمایش ژنتیک ناباروری
- درمان ناباروری
- تجویز دارو
- روش های کمک باروری (ART)
- تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI)
- آی وی اف یا لقاح آزمایشگاهی (IVF)
- تزریق درون سیتوپلاسمی اسپرم (ICSI)
- انتقال داخل فالوپ گامت (GIFT)
- انتقال داخل فالوپ زیگوت (ZIST)
- تخمک اهدایی
- اسپرم اهدایی
- جنین اهدایی
- فریز کردن جنین
- میکرواینجکشن
- تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی (PGD)
به زوج هایی که پس از یک سال رابطه جنسی منظم و محافظت نشده موفق به بارداری نمی شوند نابارور گفته می شود. از آنجائیکه قدرت باروری در زنان با افزایش سن کم می شود. طبق گایدلاین های بین المللی در زنان بالای سی و پنج سال این مدت به شش ماه کاهش می یابد. ناباروری در اثر نقص در اندام تولید مثلی زن، مرد یا هر دو ایجاد می شود.
برای یک بارداری موفق:
- مرد باید اسپرم سالم تولید کند.
- زن باید تخمک سالم آزاد کند.
- لوله های رحم یا لوله های فالوپ باید باز باشند تا اسپرم به سمت تخمک حرکت کند.
- اسپرم باید قدرت بارور کردن تخمک را داشته باشد.
- تخمک بارور شده باید در رحم لانه گزینی کند.
- جنین سالم باشد.
در حدود نیمی از موارد مشکلات مربوط به مردان و در نیمی دیگر مشکل از زنان است. در بسیاری از زوج ها عوامل مختلفی در ناباروری نقش دارند. اگر فکر می کنید نابارور هستید حتما به پزشک مراجعه کنید. سن زن و مدت زمان ناباروری بر پروسه ی درمان تاثیر گذارند.

انواع ناباروری
انواع ناباروری شامل:
- ناباروری اولیه: به مواردیکه که زوج پس از یک سال رابطه ی جنسی منظم و محافظت نشده موفق به باروری نمی شوند (یا 6 ماه در زوج هایی که 35 ساله یا بیشتر هستند) ناباروری اولیه گویند.
- ناباروری ثانویه یا ناباروری دوم: به مواردیکه که زوج پس از یک بارداری موفق قادر به بارداری مجدد نیستند ناباروری ثانویه گویند.
علت ناباروری چیست؟
عوامل مختلفی در ناباروری نقش دارند. اختلالات اندام جنسی زنانه، مردانه یا هر دو می توانند موجب ناباروری شوند.

ناباروری در زنان
- اختلالات تخمک گذاری: در این شرایط بدن قادر به تولید میزان کافی از هورمون مورد نیاز برای تکامل، بلوغ و آزاد سازی یک تخمک سالم نیست.
- اختلالات آناتومی رحم: این نوع اختلالات مانع از لقاح اسپرم و تخمک می شوند. شایع ترین نوع آن انسداد لوله های فالوپ است. همچنین بیماری های التهابی لگن می توانند موجب نازایی شوند.
- اندومتریوز: در این حالت بافت پوششی داخل رحم، در جایی خارج از آن مانند سایر اندام جنسی یا درون شکم رشد می کند. این بافت تحت تاثیر هورمون ها در هر سیکل قاعدگی فرو می ریزد، دچار خونریزی می شود و از نو ساخته می شود. یکی از علل شایع نازایی در زنان اندومتریوز است.
- نقایص مادرزادی: برخی از اختلالات مادرزادی بر قدرت باروری زنان اثر گذارند. در دهه ی 1940 و 1950 زنان باردار از داروی دی اتیل استیل بسترول برای جلوگیری از سقط جنین استفاده می کردند. مطالعات نشان می دهد مصرف این دارو در دوران بارداری موجب ناهنجاری های رحم و سرویکس در جنین های دختر و نازایی در بزرگسالی می شود.
- عفونت های باکتریایی: مانند نیسریا گونورآ (سوزاک) یا کلامیدیا تراکوماتیس (کلامیدیا) احتمال درد لگنی و حاملگی خارج رحمی را افزایش می دهند. در این نوع حاملگی تخمک بارور می شود اما خارج از رحم لانه گزینی می کند.
- اختلالات سیستم ایمنی: در این شرایط سیستم ایمنی بدن به درستی عمل نمی کند. آنتی بادی ها علیه تخمک بارور شده یا اسپرم فعال و آن ها را از بین می برند.

ناباروری در مردان
- تعداد کم (الیگو اسپرمی) یا فقدان (آزواسپرمی) اسپرم: با کاهش تعداد اسپرم های سالم، قدرت باروری مردان کاهش می یاید.
- اختلال در عملکرد اسپرم: در شرایط طبیعی اسپرم باید توانایی حرکت و نفوذ به درون تخمک را داشته باشد.
- واریکوسل: این بیماری در اثر بزرگ شدن رگ ها درون بیضه ایجاد می شود. واریکوسل هیچ علامتی ندارد و تنها با کاهش تعداد اسپرم ها و شکل آنها در آزمایش منی مشخص می شود. یکی از علل شایع ناباروری در مردان واریکوسل است و در اکثر موارد با جراحی قابل درمان است.
- اختلالات هورمونی: هورمون های ترشح شده از هیپوتالاموس و غدد هیپوفیز در تنظیم عملکرد بیضه ها نقش دارند. برای مثال، تولید بیش از حد پرولاکتین (معمولا به علت تومورهای خوش خیم هیپوفیز)، نارسایی مادرزادی آدرنال (CAH)، سطوح بالای استروژن و تستسترون، سندرم کوشینگ و مصرف مداوم داروهای حاوی گلوکورتیکوئید می توانند موجب کاهش یا فقدان اسپرم شوند.
- اختلالات ژنتیکی: برخی ناهنجاری های کروموزومی مانند سندرم کلاین فلتر، ریز حذف های کروموزوم Y، دیستروفی میوتونی و برخی بیماری های ژنتیکی نادر موجب کاهش یا عدم تولید اسپرم می شوند.
- نقایص مادرزادی: اختلال در تکامل سیستم تناسلی مردانه در دوران جنینی یکی از علل ناباروری در مردان است. برخی از آنها در اثر مصرف دی اتیل استیل بسترول در دوران بارداری ایجاد می شوند.
- اختلالات سیستم ایمنی: در این شرایط سیستم ایمنی به درستی عمل نکرده و اسپرم ها را مورد حمله قرار می دهد. تولید آنتی بادی علیه اسپرم ها موجب از بین رفتن شان می شود.
چه عواملی شانس نازایی در زنان را بیشتر می کنند؟
- سیگار
- الکل
- چاقی یا لاغری بیش از حد
- استرس شدید که منجر به آمنوره شود (قطع شدن پریود)
به طور میانگین یک از هر پنج زنی که در سنین سی تا سی و نه سالگی تصمیم به اولین بارداری خود دارند به سختی باردار می شوند. در مقایسه تقریبا یک زن از هر هشت زنی که در کمتر از سی سالگی برای اولین بارداری شان اقدام می کنند دچار مشکل می شوند. این یعنی، با بالا رفتن سن کیفیت تخمک ها کمتر و شانس باروری کم می شود. همچنین با افزایش سن احتمال سقط یا تولد نوزاد مبتلا به بیماری های ژنتیکی بیشتر می شود.
چه عواملی شانس ناباروری در مردان را بیشتر می کنند؟
- سن: با وجود اینکه به نظر می رسد سن مردان برخلاف زنان در توانایی باروری شان تاثیر ندارد اما مطالعات نشان می دهد در مردان بیشتر از چهل سال باروری سخت تر است.
- چاقی و اضافه وزن
- مخدرها مانند کوکائین و ماری جوانا
- الکل
- سیگار
- ضربه
- شیمی درمانی و پرتو درمانی
- برخی بیماری ها مانند دیابت، فیبروز کیستیک و عفونت ها
- برخی داروها مانند فلوتامید، سیپروترون، بیکالوتامید، اسپیرونولاکتون، کتوکونازول و سایمتیدین
- تماس با مواد شیمیایی مانند حشره کش ها، سرب، کادمیوم و جیوه
چه زمانی نیاز به درمان ناباروری است؟
توانایی باروری زنان پس از سی سالگی هر سال کاهش می یابد. اکثر متخصصین معتقدند اگر کمتر از سی و پنج سال سن دارید حداقل یک سال برای بارداری بدون جلوگیری تلاش کنید و در نهایت به پزشک مراجعه کنید. اگر بیشتر از سی و پنج سال سن دارید شش ماه تلاش کنید و سپس به متخصص نازایی مراجعه کنید واگر پس از چهل سالگی برای بارداری تلاش کردید و باردار نشدید بلافاصله به پزشک مراجعه کنید.
چگونه ناباروی تشخیص داده می شود؟
برای تشخیص ناباروری پزشک برای هر دو نفر آزمایش های تخصصی درخواست می کند تا به سوالات زیر جواب دهد:
- آیا تخمک گذاری زن منظم است؟
- آیا مرد اسپرم های سالمی تولید می کند؟
- آیا تخمک و اسپرم قادر به ادغام و تکثیر هستند؟
- آیا لانه گزینی طبیعی است؟
- آیا ساختار رحم طبیعی است؟
تشخیص ناباروری در زنان
- معاینه ی فیزیکی: یک معاینه ی کامل شامل تست پاپ اسمیر و بررسی از نظر عفونت ها.
- بررسی تخمک گذاری: با ثبت روزانه ی دمای بدن یا آزمایش ادرار چرخه ی تخمک گذاری بررسی می شود.
- آزمایشات هورمونی: در هر سیکل قاعدگی هورمون های مشخصی زیاد و کم می شوند. پزشک شما ممکن است آزمایشات هورمونی درخواست کند.
- سونوگرافی: برای بررسی فولیکول های تخمدان، ضخامت رحم، کیست تخمدان و فیبروم
- عکس رنگی رحم (هیستروسالپنگوگرافی): در این روش یک رنگ محلول در آب به دهانه ی رحم تزریق و به کمک آن وضعیت رحم و لوله های رحمی بررسی می شود.
تشخیص ناباروری در مردان
- آنالیز منی: در این آزمایش نمونه ی منی گرفته و از نظر تعداد، حرکت، شکل و ساختار اسپرم ها بررسی می شود.
- آزمایش بررسی شکست DNA اسپرم (SDFA): در این روش اسپرم ها از نظر شکست DNA زیر میکروسکوپ بررسی می شوند. همچنین در برخی موارد پزشک بررسی قدرت نفوذ اسپرم به درون تخمک و اندازه گیری هورمون های مردانه را درخواست می کند.

آزمایش ژنتیک ناباروری
به زوج هایی که سابقه ی سقط مکرر دارند بررسی ژنتیکی توصیه می شود. همچنین، در صورتیکه در آزمایش های اولیه مشخص شود سیکل قائدگی نامنظم است یا اسپرم ها کم تحرک هستند توصیه به انجام آزمایش ژنتیک ناباروری می شود. به طورکلی تقریبا 10% از موارد ناباروری به علت مشکلات وراثتی هستند که با آزمایش ژنتیک تشخیص داده می شوند.
انواع آزمایش ژنتیک ناباروری
- کاریوتایپ یا بررسی کروموزومی. کروموزوم ها حاوی اطلاعات ژنتیکی در سلول ها هستند. به طور معمول، هر سلول 23 جفت کروموزوم دارد. تغییر در تعداد یا ساختار کروموزوم ها می تواند بر سلامت و باروری اثر گذار باشد. در آزمایش کاریوتایپ تعداد و ساختار کروموزوم ها بررسی می شود. به تمام زوج هایی که سابقه دو یا بیش از دو سقط دارند کاریوتایپ توصیه می گردد. به طور کلی، 2-5% از موارد سقط مکرر ناشی از اختلالات کروموزومی در یکی از زوجین است که با کاریوتایپ تشخیص داده می شوند. در صورتیکه مشخص شود شما یا همسرتان دارای یک بازآرایی کروموزومی هستید پزشک روش های بارداری کمکی مانند IVF و PGD را برای افزایش شانس باروری تان پیشنهاد می کند.
- بررسی ریز حذف های کروموزوم Y بر روی نمونه خون انجام شده و به مردانی که دچار آزواسپرمی یا الیگواسپرمی هستند پیشنهاد می شود. ژن های بازوی بلند کروموزوم Y نقش بسیار مهمی در باروری مردان دارند. شکستگی و حذف قطعه کوچکی از این کروموزوم می تواند بر توانایی تولید اسپرم اثر گذار باشد. شناسايي نوع حذف در تشخیص علت ناباروری و تصميم گيري پزشك در بكارگيري روش هاي كمك باروري بسيار پراهميت مي باشد.
- سایر تست های ژنتیک. در برخی موارد پزشک یا مشاور ژنتیک بر اساس سابقه ی پزشکی شما و خانواده تان آزمایش های ژنتیک دیگری درخواست می کند.
درمان ناباروری
برای درمان ناباروری پزشک متخصص زنان-زایمان و نازایی بر اساس سن و سابقه ی پزشکی شما و همسرتان گزینه های موجود، هزینه ها و مدت زمان هر یک از آنها را توضیح می دهد و در نهایت شما و همسرتان نوع درمان را انتخاب می کنید.
تجویز دارو
داروهای زیر برای درمان ناباروری زنان تجویز می شوند:
- کلومیفن سیترات (کلومید) یک داروی خوراکی است که با تاثیر بر غده ی هیپوفیز موجب تحریک تخمک گذاری می شود. کلومید معمولا به زنان مبتلا به تخمدان پلی کیستیک تجویز می شود.
- لتروزول (فمارا) یک داروی خوراکی است که با کاهش موقتی سطح پروژسترون موجب افزایش هورمون محرک فولیکول (FSH) و القاء تخمک گذاری می شود. این دارو معمولا به زنان مبتلا به تخمدان پلی کیستیک تجویز می شود.
- هورمون گنادوتروپین یائسگی (HMG) این دارو تزریقی و ترکیبی از هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینی (LH) است. این دارو معمولا به کسانی که به دلیل اختلالات غده ی هیپوفیز قادر به تخمک گذاری نیستند تجویز می شود. HMG با تاثیر مستقیم بر تخمدان ها موجب بلوغ تخمک ها می شود.
- هورمون محرک فولیکول (FSH) یک داروی تزریقی و مشابه HMG است که به بلوغ تخمک ها در تخمدان کمک می کند.
- آنالوگ های هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) وآنتاگونیست های GnRH این داروها به صورت تزریقی یا اسپری بینی بوده که با اثر بر غده ی هیپوفیز موجب مهار تخمک گذاری می شوند. معمولا از آنها در روش های بارداری کمکی به منظور آماده کردن رحم مادر برای انتقال جنین استفاده می شود.
- متفورمین (گلوکوفاژ) یک داروی خوراکی است که در زنان مبتلا دیابت مقاوم به انسولین یا سندرم تخمدان پلی کیستیک با کاهش سطح هورمون های مردانه موجب تحریک تخمک گذاری می شود. در برخی موارد کلومیفن سیترات یا FSH همراه با متفورمین تجویز می شوند.
- برموكريپتين(پارلودل) و کابرگولین (داستینکس) داروهای خوراکی هستند که به زنانی که به علت سطح بالای پرولاکتین دچار مشکلات تخمک گذاری هستند تجویز می شوند.
احتمال دوقلو یا چند قلو زایی در زنانی که تحت این نوع درمان ها هستند زیاد است.
روش های کمک باروری (ART)
برخی از زوج ها نیاز به درمان های پیشرفته تری دارند. در اکثر موارد روش های کمک باروری (ART) تخمک و اسپرم درون آزمایشگاه لقاح داده می شوند، سپس تخمک بارور و به رحم مادر منتقل تا لانه گزینی و رشد کند. با وجود اینکه روش های کمک باروری هزینه بر هستند شانس موفقیت در آنها نسبت به روش های دیگر بیشتر است. این روش ها شامل:
تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI)
در تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI) با استفاده از یک لوله ی باریک اسپرم به درون حفره ی رحم تزریق می شود. این نوع درمان معمولا در صورت کم بودن تعداد اسپرم یا مخاط دهانه ی رحم پیشنهاد شده و همراه با داروهای القاء کننده ی تخمک گذاری انجام می شود.
آی وی اف یا لقاح آزمایشگاهی (IVF)
در آی وی اف (IVF) تخمک و اسپرم در آزمایشگاه با یکدیگر لقاح داده می شوند و سپس جنین از طریق سرویکس به رحم مادر منتقل می شود. در اکثر موارد برای افزایش احتمال باروری حداقل دو امبریو انتقال داده می شود. IVF رایج ترین درمان کمک باروری و بهترین گزینه برای زنانی است که دچار آسیب، انسداد یا فقدان لوله های فالوپ هستند. در درمان ناباروری ناشی از اندومتریوز یا مشکلات مردان نیز IVF توصیه می شود.
تزریق درون سیتوپلاسمی اسپرم (ICSI)
در تزریق درون سیتوپلاسمی اسپرم (ICSI) یک اسپرم مستقیما به درون یک تخمک تزریق می شود. این روش بیشتر در صورت ناباروری مردان به کار می رود.
انتقال داخل فالوپ گامت (GIFT)
در انتقال داخل فالوپ گامت (GIFT) طی لاپاراسکوپی تخمک و اسپرم به درون لوله ی فالوپ منتقل می شوند تا لقاح در داخل بدن زن صورت گیرد.
انتقال داخل فالوپ زیگوت (ZIST)
در انتقال داخل فالوپ زیگوت (ZIST) تخمک در آزمایشگاه بارور و سپس طی لاپاراسکوپی به لوله ی فالوپ انتقال می یابد. این روش تنها در مواردی که لوله های فالوپ سالم هستند انجام می شود.
تخمک اهدایی
در این روش اسپرم مرد و تخمک اهدایی در آزمایشگاه لقاح داده می شوند و جنین به رحم زن نابارور انتقال می یابد. این روش بیشتر در زنان مسن کاربرد دارد. احتمال لانه گزینی جنین و موفقیت بارداری بستگی به سن اهداء کننده ی تخمک دارد. بهتر است اهداء کنندگان تخمک در اواسط بیست سالگی یا اوایل سی سالگی باشند.
اسپرم اهدایی
در مواردی که ناباروری در اثر تعداد کم، غیر طبیعی بودن یا فقدان اسپرم است و هیچ یک از روش های درمان ناباروری مردان موفق نبوده از اسپرم اهدایی استفاده می شود. اسپرم های اهدا شده با روش های کمک باروری (مانند IVF،ICSI و …) با تخمک زن لقاح و جنین به رحم منتقل می شود.
جنین اهدایی
در این روش جنین حاصل از لقاح آزمایشگاهی اسپرم و تخمک اهدایی به زوج نابارور اهداء می شود. جنین اهدایی از لحاظ ژنتیکی مشابه هیچ یک از والدین خود نبوده و شبیه به اهدا کنندگان است.
فریز کردن جنین
در این روش جنین ها فریز و نگهداری می شوند. یکی از دلایل اصلی فریز جنین زیاد بودن جنینهای حاصل از یک سیکل IVF و فریز کردن جنین ها برای سیکل های بعدی است.
میکرواینجکشن
در میکرواینجکشن یک اسپرم به درون تخمک تزریق و لقاح در زیر میکروسکوپ انجام می شود.
تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی (PGD)
PGD یک تست ژنتیک است که در آن جنین های مبتلا به بیماری های ژنتیکی یا اختلالات کروموزومی در طی سیکل IVF تشخیص داده می شوند. در این آزمایش، یک یا بیش از یک سلول از هر امبریو جدا و از نظر ژنتیکی بررسی می شوند. در صورت سالم بودن، جنین به رحم مادر منتقل می شود.
برای کسب اطلاعات بیشتر به صفحه ی درباره پارس ژنوم مراجعه کنید. همچنین، برای آگاهی از هزینه آزمایش های ژنتیک ناباروری و تعیین وقت مشاوره ژنتیک به صفحه ی تماس با پارس ژنوم مراجعه کنید.




