تست تراکم استخوان (DXA) چیست و چگونه انجام می‌شود؟

تست تراکم استخوان (DXA) روشی سریع، بدون درد و غیرتهاجمی برای ارزیابی سلامت استخوان‌ها است. این آزمایش از اشعه ایکس استفاده می‌کند، اما برخلاف رادیوگرافی معمولی که تنها از استخوان‌ها تصویر تهیه می‌کند، تراکم، استحکام و میزان مواد معدنی موجود در استخوان‌ها را اندازه‌گیری می‌کند.

پزشکان از اسکن DXA برای تشخیص پوکی استخوان (Osteoporosis)، استئوپنی یا کاهش تراکم استخوان (Osteopenia) و سایر بیماری‌هایی که به‌تدریج باعث ضعیف شدن استخوان‌ها می‌شوند، استفاده می‌کنند.

اسکن تراکم استخوان (DXA) چیست؟

اسکن DXA یک روش تصویربرداری است که برای اندازه‌گیری تراکم و استحکام استخوان‌ها به کار می‌رود. در این روش، با استفاده از اشعه ایکس، میزان مواد معدنی موجود در استخوان‌ها اندازه‌گیری می‌شود. DXA مخفف عبارت Dual-Energy X-ray Absorptiometry به معنای «جذب‌سنجی پرتو ایکس با انرژی دوگانه» است.

این آزمایش با عنوان اسکن تراکم استخوان، تست تراکم استخوان یا اسکن DXA نیز شناخته می شود که همگی به یک روش تشخیصی اشاره دارند. در گذشته از اصطلاح DEXA نیز استفاده می‌شد، اما امروزه بیشتر پزشکان و مراکز درمانی از عنوان DXA استفاده می‌کنند.

اسکن تراکم استخوان برای چه بیماری‌هایی انجام می‌شود؟

پزشک ممکن است در شرایط مختلف DXA را درخواست کند، از جمله برای:

• تشخیص پوکی استخوان (Osteoporosis)
• تشخیص استئوپنی یا کاهش تراکم استخوان (Osteopenia)
• ارزیابی خطر شکستگی استخوان

همچنین این آزمایش برای بررسی تغییرات تراکم استخوان در طول زمان نیز کاربرد دارد، از جمله:

• اندازه‌گیری روند طبیعی کاهش تراکم استخوان با افزایش سن و پیگیری تغییرات آن
• بررسی تراکم استخوان پیش از شروع درمان یا مصرف داروهایی که ممکن است به‌عنوان عارضه جانبی باعث کاهش تراکم استخوان شوند
• ارزیابی میزان پاسخ استخوان‌ها به درمان پوکی استخوان یا استئوپنی

چه کسانی باید آزمایش تراکم استخوان انجام دهند؟

هر فردی ممکن است در صورت صلاحدید پزشک به انجام اسکن DXA نیاز داشته باشد. پزشک معمولاً زمانی این آزمایش را توصیه می‌کند که بخواهد تراکم استخوان و خطر شکستگی استخوان را ارزیابی کند.

برخی افراد به‌طور طبیعی بیشتر در معرض ابتلا به پوکی استخوان و سایر بیماری‌های مرتبط با کاهش تراکم استخوان قرار دارند و بهتر است به‌طور منظم اسکن DXA انجام دهند، از جمله:

زنان بالای ۶۵ سال

مردان بالای ۷۰ سال

افراد بالای ۵۰ سال که سابقه شکستگی استخوان دارند.

افرادی که والدین یا پدربزرگ و مادربزرگ آن‌ها به پوکی استخوان مبتلا بوده‌اند.

افرادی که نسبت به بیشترین قد خود (معمولاً در دهه سوم زندگی) بیش از ۴ سانتی‌متر کوتاه‌تر شده‌اند.

افرادی که سن آن‌ها کمتر از مقادیر ذکرشده است اما در معرض خطر کاهش تراکم استخوان قرار دارند نیز ممکن است به انجام منظم این آزمایش نیاز داشته باشند. پزشک مشخص می‌کند که چه زمانی و با چه فاصله‌ای باید اسکن تراکم استخوان انجام دهید.

چه عواملی خطر کاهش تراکم استخوان را افزایش می‌دهند؟

برخی بیماری‌ها یا داروها می‌توانند خطر کاهش تراکم استخوان را افزایش دهند، از جمله:

• برخی بیماری‌های خودایمنی
• مصرف سیگار یا سایر محصولات دخانی
• مصرف زیاد الکل یا ابتلا به اختلال مصرف الکل
• کمبود ویتامین D
• مصرف کورتیکواستروئیدها (کورتون)
• برخی داروهای درمان سرطان
• برخی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• داروهای مهارکننده هورمونی
• برخی داروهای ضدتشنج
• مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPIs) که برای درمان رفلاکس معده و بیماری GERD استفاده می‌شوند
• هپارین (داروی رقیق‌کننده خون)

آزمایش تراکم استخوان چگونه انجام می‌شود؟

در اسکن تراکم استخوان از مقدار بسیار کمی اشعه ایکس برای اندازه‌گیری تراکم و میزان مواد معدنی موجود در استخوان‌ها استفاده می‌شود. این آزمایش از نظر نحوه انجام شبیه رادیوگرافی معمولی است؛ به همین دلیل حرف X در DXA به اشعه ایکس (X-ray) اشاره دارد.

اسکن DXA به‌صورت سرپایی انجام می‌شود؛ بنابراین نیازی به بستری شدن در بیمارستان نیست. همچنین در این آزمایش از سوزن یا تزریق استفاده نمی‌شود و انجام آن کاملاً بدون درد است. در برخی مراکز می‌توانید با لباس معمولی خود اسکن را انجام دهید، اما گاهی لازم است لباس مخصوص بیمارستان بپوشید.

مراحل انجام اسکن تراکم استخوان

اسکن DXA معمولاً به ترتیب زیر انجام می‌شود:

روی تخت مخصوص دستگاه دراز می‌کشید.

کارشناس رادیولوژی به شما کمک می‌کند در وضعیت مناسب قرار بگیرید. ممکن است برای ثابت نگه داشتن پاها و قرار گرفتن صحیح بدن، از بالشتک یا بلوک‌های فومی استفاده شود.

سپس بازوی دستگاه از روی بدن شما عبور می‌کند و از استخوان‌ها تصویربرداری انجام می‌دهد. معمولاً استخوان‌های لگن و ستون فقرات بررسی می‌شوند، اما در صورت نیاز ممکن است استخوان‌های دیگر مانند ساعد نیز اسکن شوند.

دستگاه DXA با استفاده از دو نوع اشعه ایکس با دوز پایین، تراکم استخوان را اندازه‌گیری کرده و نتایج را به‌صورت تصاویر و نمودار روی کامپیوتر نمایش می‌دهد. در این تصاویر، استخوان‌ها به رنگ سفید و بافت‌های نرم مانند عضلات و چربی به‌صورت سایه‌های تیره دیده می‌شوند.

آمادگی قبل از آزمایش تراکم استخوان

معمولاً پیش از انجام اسکن DXA نیازی به تغییر برنامه روزانه خود ندارید. به‌طور کلی می‌توانید:

مانند همیشه غذا و مایعات مصرف کنید.

داروهای روزانه خود را مصرف کنید، مگر اینکه پزشک توصیه دیگری داشته باشد.

لباس راحت و گشاد بپوشید و ترجیحاً از پوشیدن لباس‌هایی که زیپ، دکمه یا سگک فلزی دارند خودداری کنید. همچنین باید تمام زیورآلات و وسایل فلزی را قبل از انجام اسکن خارج کنید.

اگر از مکمل کلسیم یا سایر مکمل‌های ویتامینی بدون نسخه استفاده می‌کنید، آن‌ها را ۲۴ ساعت قبل از انجام اسکن مصرف نکنید. همچنین پزشک را از تمام ویتامین‌ها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید مطلع کنید تا در صورت نیاز، درباره مصرف یا قطع موقت آن‌ها به شما راهنمایی‌های لازم را ارائه دهد.

همچنین اگر طی ۲۴ ساعت گذشته برخی آزمایش‌های تصویربرداری دیگر را انجام داده‌اید، ممکن است نتوانید اسکن DXA انجام دهید. بنابراین هنگام تعیین وقت، پزشک یا مسئول پذیرش را از سایر تصویربرداری‌های اخیر خود مطلع کنید.

آزمایش تراکم استخوان چقدر طول می‌کشد؟

انجام اسکن DXA معمولاً حدود ۳۰ دقیقه طول می‌کشد. البته بسته به تعداد استخوان‌هایی که باید بررسی شوند، ممکن است مدت زمان انجام آزمایش کمی کمتر یا بیشتر باشد.

آیا آزمایش تراکم استخوان خطرناک است؟

اسکن DXA یکی از ایمن‌ترین روش‌های بررسی سلامت استخوان‌ها است و خطرات بسیار کمی دارد. این آزمایش بدون درد است و معمولاً پس از انجام آن هیچ عارضه جانبی ایجاد نمی‌شود.

با این حال، اگر باردار هستید یا احتمال می‌دهید باردار باشید، نباید اسکن DXA انجام دهید. اگرچه میزان اشعه مورد استفاده در این آزمایش بسیار کم است و برای بیشتر افراد خطری ندارد، اما در دوران بارداری بهتر است تا حد امکان از قرار گرفتن در معرض هر نوع اشعه پرهیز شود.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که نتایج اسکن DXA ممکن است در دستگاه‌های تولیدشده توسط شرکت‌های مختلف، تفاوت‌های جزئی داشته باشد. با این حال، این موضوع معمولاً جای نگرانی ندارد. پزشک با بررسی تغییرات تراکم استخوان در طول زمان، در صورت نیاز انجام مجدد اسکن یا استفاده از سایر روش‌های تشخیصی را توصیه خواهد کرد.

نتیجه آزمایش تراکم استخوان چگونه تفسیر می‌شود؟

پزشکان برای تفسیر نتیجه تست تراکم استخوان از شاخصی به نام T-score استفاده می‌کنند. در این روش، تراکم استخوان شما با تراکم استخوان یک فرد سالم در سنین ۲۰ تا ۳۰ سالگی مقایسه می‌شود. نتیجه به‌صورت یک عدد (معمولاً منفی) گزارش می‌شود. هرچه T-score به عدد صفر نزدیک‌تر باشد (یا حتی مثبت باشد)، استخوان‌های شما از استحکام بیشتری برخوردار هستند.

نتایج اسکن تراکم استخوان معمولاً به این صورت تفسیر می‌شوند:

• بین ۰ تا ۱-: تراکم استخوان طبیعی است.
• بین ۱- تا ۲.۵-: نشان‌دهنده استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) است که خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش می‌دهد.
• ۲.۵- یا کمتر: نشان‌دهنده پوکی استخوان (Osteoporosis) است و خطر شکستگی استخوان را افزایش می‌دهد.

اگر تراکم استخوان پایین باشد چه باید کرد؟

اگر نتیجه اسکن نشان دهد که تراکم استخوان شما کمتر از حد طبیعی است، پزشک ممکن است برای حفظ سلامت استخوان‌ها و کاهش خطر شکستگی، یک یا چند مورد از روش‌های زیر را توصیه کند:

• فعالیت بدنی منظم

ورزش منظم به حفظ استحکام استخوان‌ها کمک می‌کند. پیاده‌روی، یوگا و تمرینات قدرتی از بهترین ورزش‌ها برای تقویت استخوان‌ها و کاهش روند تحلیل استخوان هستند.

• مصرف مکمل یا اصلاح رژیم غذایی

ممکن است پزشک مصرف مکمل کلسیم یا ویتامین D را توصیه کند. همچنین ممکن است لازم باشد مواد غذایی سرشار از کلسیم، ویتامین D و سایر مواد مغذی مفید برای استخوان را بیشتر در برنامه غذایی خود قرار دهید.

• مصرف دارو

در برخی افراد، پزشک داروهایی تجویز می‌کند که روند کاهش تراکم استخوان را کند کرده و خطر شکستگی را کاهش می‌دهند. بعضی از این داروها حتی می‌توانند به افزایش تراکم استخوان نیز کمک کنند.

تفاوت اسکن تراکم استخوان و اسکن استخوان چیست؟

اسکن DXA و اسکن کامل استخوان (Whole-body Bone Scan) هر دو برای بررسی استخوان‌ها استفاده می‌شوند، اما هدف و کاربرد آن‌ها با یکدیگر متفاوت است.

اسکن DXA یک نوع تصویربرداری با اشعه ایکس است که تراکم استخوان را اندازه‌گیری می‌کند و برای تشخیص بیماری‌هایی مانند پوکی استخوان و سایر بیماری‌های مرتبط با کاهش تراکم استخوان به کار می‌رود. در مقابل، اسکن کامل استخوان برای بررسی مشکلات دیگری مانند گسترش سرطان به استخوان‌ها (متاستاز استخوانی) استفاده می‌شود. همچنین این آزمایش می‌تواند در تعیین مرحله برخی سرطان‌ها، تشخیص عفونت‌های استخوانی، ضایعات استخوان و سایر بیماری‌های استخوانی نیز کاربرد داشته باشد.